Reconstructie

Hoe Cor van Zadelhoff Midreth introduceerde

Al bijna acht jaar is het Stedelijk Museum gesloten. Hoe kon het zo ver komen met wat ooit gold als museum van wereldfaam?

Cor van ZadelhoffBeeld anp

Maandag 9 oktober 2006 is een mooie herfstdag. Carolien Gehrels heeft bezigheden elders, maar als er een gaatje valt in haar agenda besluit de wethouder van Cultuur een kijkje te nemen bij het Stedelijk Museum. Daar heerst een uitgelaten stemming. Na jaren soebatten over een nieuw gebouw gaat er eindelijk echt iets gebeuren: de start van de sloop van de Sandbergvleugel. Als Gehrels aankomt, ziet ze hoe de gehelmde museumdirecteur Gijs van Tuyl met een shovel op het pand inrijdt en een ruit intikt: de sloop is officieel begonnen.

Gehrels volgt enthousiast Van Tuyls voorbeeld. Dat smaakt naar meer. Ze voegt zich bij een groep medewerkers die gereedliggende stenen gooit naar het gebouw. Op verzoek van een fotograaf gooit ze meerdere keren.

De symbolische daad zal Gehrels achtervolgen. Columnisten spreken schande van deze 'aanslag' op Willem Sandberg, de naoorlogse directeur onder wie het Stedelijk een prominente rol ging spelen in de internationale museumwereld. Een directielid uit de jaren tachtig: 'Ze torpedeerde hét werk van Sandberg.'

Ook oud-burgemeester Schelto Patijn ventileert zijn ongenoegen bij Gehrels: 'Zo'n steen valt niet bij iedereen goed.' Anderen vinden het juist verfrissend, onder wie Gehrels zelf: 'Het Stedelijk is altijd provocerend geweest.'

Geforceerde doorbraak
Met de start van de sloop wordt een voldongen feit gecreëerd; daarna begint de opbouw. Wat de buitenwacht niet weet, is dat de geforceerde doorbraak op dat moment minder logisch is dan het lijkt. Een paar maanden eerder is de aanbesteding begonnen en het verloop daarvan doet het ergste vrezen. De paar aannemers die de moeite namen de ontwerpschetsen op te vragen, sturen ze per kerende post terug.

Voor de zoveelste keer dreigt uitstel van de bouwplannen, die teruggaan tot eind jaren tachtig. En dat terwijl het museum al sinds 2004 is gesloten in afwachting van renovatie en de miljoenensubsidies van provincie en het rijk aan termijnen zijn gebonden. Er móet nu iets gebeuren, is de gedachte van Gehrels en de museumdirectie.

Cor van Zadelhoff brengt uitkomst. De bekende vastgoedhandelaar heeft een prominente rol gespeeld in het werven van sponsors voor het Stedelijk. Als hij van de gemeente hoort dat de aanbesteding dreigt te mislukken, stimuleert hij Joop Leliveld, een bevriende zakenrelatie met wie hij al veertig jaar werkt, tot deelname. Met zijn bouwbedrijf Midreth probeert Leliveld meer voet aan de grond te krijgen in Amsterdam. Daarbuiten timmert de oud-keeper van FC Utrecht aan de weg dankzij Dirk Scheringa, voor wie hij net het AZ-stadion heeft gebouwd. Leliveld heeft ook de opdracht binnen om het Dirk Scheringa Museum te gaan bouwen. Ervaring met deze complexe klussen heeft het bedrijf niet.

Midreth brengt als enige een bod uit. Herman van Vliet, de belangrijkste ambtenaar die bij het project is betrokken, opent op 12 december 2006 de envelop. Het bedrag onder de streep is een zware tegenvaller: 35 procent boven het beschikbare budget van ruim 80 miljoen euro.

'Verpletterend'
Die avond is de stemming terneergeslagen in de 'Stuurgroep' die is gevormd voor de verbouwing. Het resultaat is bedroevend. Museumdirecteur Van Tuyl noemt het verschil tussen het bod en de begroting 'verpletterend', getuige de notulen. Van Vliet concludeert dat 'mogelijk sprake is van een mislukte aanbesteding'. Wethouder Maarten van Poelgeest (Ruimtelijke Ordening) spreekt van 'een groot probleem'.

Als oorzaken noemt hij de overspannen bouwmarkt, de negatieve publiciteit rond het Stedelijk en de complexiteit van de klus. De nieuwbouw omvat een grote kelderruimte, waarvoor gegraven moet worden in de Amsterdamse bodem - een riskante aangelegenheid. Bovenop het gebouw moet een reusachtige gevel verrijzen, honderd meter lang en veertig meter breed.

Alles wijst op een mislukte aanbesteding, concludeert ook Gehrels. Van Vliet krijgt opdracht te onderzoeken wat er nu moet gebeuren: het ontwerp aanpassen, de begroting verhogen of de hele aanbesteding mislukt verklaren en opnieuw beginnen.

In de maanden die volgen laat de gemeente Midreth in de waan dat er meer bieders zijn op het project, in de hoop de prijs omlaag te krijgen. De offerte van Midreth bevat tientallen schattingen die de gemeente wel erg hoog vindt. De gemeente heeft zelf van onderaannemers offertes gekregen voor onderdelen van het project en legt die naast de prijs die Leliveld biedt. Zo gaat de prijs stapsgewijs omlaag.

Het is een precair proces, want als het ontwerp wezenlijk anders wordt, kunnen andere aannemers de aanbesteding ongeldig laten verklaren. Van Vliet, er naar gevraagd, ontkent dat dat is gebeurd.

'Stelposten'
Hij brengt het prijsverschil terug tot zo'n vijftien procent van het budget. Het college past de extra 1,5 miljoen euro bij. Er resteren nog wel drie 'stelposten': kostenposten waarvan later zal blijken of de geschatte raming accuraat is geweest. Op zich niet ongebruikelijk. Maar doorgaans gaat het om kleine kostenposten. In dit geval gaat het onder andere om de gezichtsbepalende gevel, symbool van de complexiteit van het project. 'Zoiets was nog nooit gemaakt, dus dat was moeilijk in te schatten,' zegt Van Vliet nu.

De keuze voor een stelpost is riskant, omdat de meerkosten voor rekening van de gemeente zijn. Bij de Noord/Zuidlijn is de stad op deze manier voor tientallen miljoenen het schip in gegaan. Bij het Stedelijk gaat het om kleinere bedragen, maar de gevel is nu juist van meet af aan beschouwd als hét experiment van het project.

De gevel wordt uiteindelijk in 2011 voor 3,5 miljoen opgeleverd, ruim een miljoen meer dan geraamd.

Na de succesvolle onderhandelingen met Midreth resteert nog één hobbel: het gemeentelijke Bureau Screening en Bewaking. Het door een ex-politierechercheur geleide bureau licht bedrijven door met wie de gemeente in zee wil gaan. Het vertrouwelijke advies van 14 februari 2007, gericht aan Herman van Vliet, signaleert geen opzienbarende feiten rond de financiële positie van Midreth, met een eigen vermogen van 70 miljoen. Op basis van de Europese aanbestedingsregels zijn er geen gronden om de klus aan Midreth te weigeren, luidt de conclusie.

Het screeningsbureau geeft wel twee opmerkelijke adviezen: over de stroom aan negatieve publiciteit rond Midreth en het ontbreken van informatie, onder meer over wie de financieel belanghebbenden zijn.

Er wordt een trits aan mediaberichten rond Midreth opgesomd. In 2002 heeft Bouwbond FNV aangifte gedaan tegen de aannemer wegens bedreiging van stakende bouwers en vakbondsleden. Een jaar later zijn er problemen bij een nieuwbouwproject in Den Dolder en in 2006 is Midreth betrokken bij het faillissement van een constructiebedrijf waarmee het zaken deed voor de bouw van het AZ-stadion.

Saillant is dat Bureau Screening wijst op negatieve publiciteit in 2002 rond het gekraakte ADM-terrein in het Westelijk Havengebied van Amsterdam. Daar deed Midreth zaken met de in 2003 vermoorde projectontwikkelaar Bertus Lüske. Meest in het oog springt de verwijzing naar de banden tussen Midreth en de in 2004 geliquideerde Willem Endstra, die te boek staat als 'bankier van de onderwereld'. De samenwerking betrof de bouw van zestig villa's langs de A2 en de ontwikkeling van de jachthaven van IJmuiden.

Screeningbureau
Hoe denkt Midreth de klus bij het Stedelijk te combineren met alle negatieve publiciteit en de mogelijke activiteiten die in de artikelen worden genoemd? Daarop moet het bedrijf antwoord geven van het screeningsbureau. De achterliggende bedoeling is dat Midreth een integriteitsbeleid optuigt.

Het andere advies draait om het gegeven dat Midreth ook na herhaald aandringen niet is doorgekomen met een verklaring van de rechtbank waaruit blijkt dat het bedrijf niet failliet is. Dat lijkt een formaliteit, want het screeningsbureau stelt ook vast dat er geen faillissement of surseance van betaling is geregistreerd.

Maar door daar geen document over te verstrekken, voldoet Midreth in feite niet aan de eisen om de opdracht te bemachtigen. Dat geldt ook voor een ontbrekende kopie van het aandeelhoudersregister, waaruit blijkt wie er belangen hebben in het bedrijf. Beide documenten moeten alsnog worden gegeven, stelt Bureau Screening van de gemeente.

Tot het college dringt dit alles niet door. De naam 'Endstra' komt in collegevergaderingen niet voorbij. Er zijn geen twijfels over Midreth. Van Zadelhoffs betrokkenheid, een goede bekende van het stadsbestuur, stelt gerust. Midreth is bovendien al eerder actief geweest in de stad. Ook de stuurgroep praat niet over de reputatie van de aannemer. Op Van Vliet, de waakhond van Gehrels, maken de kanttekeningen van Bureau Screening weinig indruk. Hij herinnert zich een gesprek met Leliveld: 'Hij nam daarin de zorgen van Bureau Screening weg. Er was geen probleem.' De ontbrekende documentatie is evenmin reden voor uitstel. Ze zijn nooit aan de gemeente verstrekt.

De besluitvormers beschouwen het als een normale screeningsprocedure, zonder bijzonderheden. Ze willen bovenal tempo maken, nu er geen Europese regels worden overtreden. Men is dolblij dat er een aannemer is gevonden.

'Moeizaam verloop'
Aan de gemeenteraad meldt Gehrels een 'moeizaam verloop' van de aanbesteding, met een 'zeer acceptabel resultaat'. Volgens de planning gaat het Stedelijk rond het einde van 2009 weer open. In de raad van toezicht van het Stedelijk en bij de museumdirectie bestaan twijfels over de haalbaarheid van de opleverdatum. Een enkeling noemt dan al 2011. Gehrels ontkent zulke geluiden toen al te hebben vernomen.

Het museum heeft er ook geen belang bij om echt op de rem te trappen. Directie en toezichthouders staat uiteindelijk één ding voor ogen: zo snel mogelijk de tent opengooien. Het Stedelijk draait niet op voor tegenslagen. De rekening belandt bij de gemeente.

Gehrels treedt de gemeenteraad zelfverzekerd tegemoet op 8 maart 2007. De financiële kant van de zaak is 'meer dan gebruikelijk' onderzocht. 'Dat geeft meer stevigheid.' Na een extra onderzoek is de reservepot opgehoogd. Risico's zijn niet uit te sluiten, maar 'ik verwacht geen grote overschrijdingen'. 'Binnenkort wordt er een datum voor de realisatie van de bouw geprikt en die wordt gehaald. September 2009 wordt niet gehaald, maar misschien wel november.'

Een week later, als de voltallige gemeenteraad zonder stemming en enthousiast akkoord gaat met de bouwplannen, is D66-raadslid Petra Hoogerwerf de enige die openlijk twijfelt. 'Is hier sprake van planoptimisme? Is 2009 haalbaar?'

In november 2011, als het bouwbudget met 19 procent is overschreden, Midreth failliet is en de opening pas is voorzien voor de zomer van 2012, dringt zich de parallel op met de Noord/Zuidlijn. Gehrels is daar in maart 2007 onwetend van: 'Ik kan u geruststellen. Deze plannen zijn ontzettend goed bekeken en nogmaals bekeken (...) Daardoor zitten we volgens mij dicht tegen een realistische begroting en een realistische planning aan.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden