Plus PS

Hoe combineert de Zaanse Schans 2 miljoen bezoekers met erfgoed?

De Zaanse Schans is op weg naar drie miljoen bezoekers per jaar. Grote vraag op het erfgoedpark: hoe combineer je dat toeristencircus met de zorg voor erfgoed? 'Kwestie van heel veel praten en als het écht niet anders kan procederen.'

Het erfgoedpark Zaanse Schans trekt nu bijna twee miljoen bezoekers per jaar. Beeld Carly Wollaert

De mannen van de bierfiets hebben ook al aangeklopt. Of er op de Zaanse Schans misschien ruimte was? Nee, zegt directeur Peter-Jan van Steenbergen beslist bij zulke verzoeken, verwijzend naar de beleidslijn die zegt dat het historische plaatje van de Zaanstreek anno 1850 leidend moet zijn bij alle activiteiten. Geen bierfiets dus.

En ook de straatmuzikant die blues speelt, wordt vriendelijk verzocht elders zijn geld te verdienen. "Er is wel een man in klederdracht met accordeon die oude Zaanse liedjes zingt, zegt Van Steenbergen. "Dat past weer wel."

Maar de druk is groot op de Zaanse Schans. Het erfgoedpark trekt nu bijna twee miljoen bezoekers per jaar, en naar verwachting groeit dat aantal de komende tien jaar door naar drie miljoen. Dat is zeker geen wilde schatting, zegt Van Steenbergen. "Onze groei loopt parallel met die van het toerisme in Amsterdam. Ook dit jaar ontvangen we al zo'n twintig procent meer bezoekers. We denken momenteel na over hoe we al die mensen in de toekomst moeten opvangen. Maatregelen zijn onvermijdelijk."

Vrijwillige entree
Het lastige is, zegt Van Steenbergen daar meteen bij, dat er geen hek om de Zaanse Schans staat. "In een afgesloten park kun je zeggen: sorry, we zijn nu vol. Maar dit is privéterrein met een openbaar karakter. Er wonen en werken mensen in dit gebied. Er loopt een gemeentelijk fietspad doorheen. Daar hebben we rekening mee te houden. We zijn vooral aan het kijken naar voorzieningen die helpen de bezoekers te spreiden. Er ligt al een voorstel voor een molenmuseum, en ook de kaasboerderij heeft plannen in die richting."

Ook wordt nu voor het eerst nagedacht over het heffen van entree aan bezoekers. Op vrijwillige basis, zoals dat ook gebeurt bij de ingang van de Amsterdamse Waterleidingduinen. De opbrengst kan worden gebruikt voor het onderhoud van het erfgoedpark en de financiering van maatregelen om de drukte op te vangen.

Van Steenbergen is daarover in gesprek met collega's in binnen- en buitenland. "In de Keukenhof stuurt men bezoekers met behulp van muziek. Bij het Alhambra in Spanje zetten de touringcars mensen voor de deur af, om elders te parkeren."

Crowd management
Het is nieuw terrein voor de Zaanse Schans. De term crowd management was nog niet uitgevonden toen architect Jaap Schipper halverwege de vorige eeuw het plan opvatte een park te creëren met een staalkaart van de eeuwenoude Zaanse industrie.

"Schipper was een liefhebber van industrieel erfgoed. De Zaanstreek wordt met zijn molens en zijn bedrijvigheid vanaf 1600 het oudste industrieterrein van Europa genoemd. Dat was wat Schipper wilde behouden en wilde laten zien aan andere erfgoedfans."

Vanaf de opening in 1961 trok de Zaanse Schans gemiddeld 30.000 belangstellenden per jaar. Vanaf de jaren zeventig begonnen de eerste ondernemers zich er te vestigen. "Dat begon heel bescheiden met een klompenmaker zonder businessplan," zegt Van Steenbergen.

Het duurde tot in de jaren negentig voor er aandacht ontstond voor de commerciële mogelijkheden van het park. De eerste pachtcontracten met ondernemers werden in deze periode afgesloten. "Maar met de komst van steeds meer toeristen groeiden ook de commerciële activiteiten. Het werd eerlijk gezegd een beetje een kermis."

De helpende hand werd geboden door de economische crisis. Tien jaar geleden besloot Zaanstad afstand te nemen van de Zaanse Schans en het dure beheer. Het merendeel van de bijna veertig panden kwam in handen van woningcorporatie Parteon en het Amsterdamse Stadsherstel. "Samen hebben we gekozen voor een kwaliteitsslag. Er kwam een historische commissie die toeziet op de ontwikkelingen. Uitgangspunt is dat we inzetten op het toerisme, maar dat het erfgoed centraal staat."

Beeld Carly Wollaert

Stroopwafels en streekbier
In de praktijk is dat nog best een lastige combinatie. Het merendeel van de ondernemers op de Zaanse Schans is best bereid om het grotere belang in de gaten te houden, maar een enkeling trekt zich er weinig van aan.

Een doorn in het oog van de historische commissie is het luik dat recentelijk werd aangebracht in een van de eeuwenoude panden voor de uitgifte van snacks en ijs. Ook de reusachtige ijsco aan de gevel laat zich moeilijk rijmen met het historische beeld van 1850. "Een kwestie van heel veel praten en als het écht niet anders kan procederen."

De kwaliteit is trouwens ook een wens van de toeristen die van over de hele wereld naar Zaandijk komen, merken ze op de Schans. "Onze Aziatische bezoekers komen ook niet meer naar Nederland om hier een souvenir van Chinese makelij te kopen. We zien dat zij op zoek gaan naar lokale producten om mee naar huis te nemen, zoals chocolade, stroopwafels of streekbier. Dat is een ontwikkeling waar wij ontzettend blij mee zijn. Die gaat ons helpen de Zaanse Schans Zaans te houden."

Flinke tegenvaller

Deze maand komt er een einde aan de jarenlange verbintenis van Stadsherstel met de Zaanse Schans. Het meerderheidsbelang dat de Amsterdamse instelling heeft in de gebouwen van het erfgoedpark wordt volgende week overgedragen aan de stichting Zaanse Schans.

Tien jaar geleden was er sprake van een noodsituatie, zegt Michiel van der Burght, adjunt-directeur van Stadsherstel. "De gemeente Zaanstad wilde zich losmaken van de Zaanse Schans, ook vanwege de financiële verliezen. Voor het behoud van het erfgoedpark was het belangrijk dat er een sterke nieuwe partij kwam. Dat werden wij, samen met de Zaanse woningcorporatie Parteon. Die was bekend met de Zaanstreek, wij met de restauratie, het onderhoud en het beheer van historische panden."

Belangrijke opdracht was destijds een gezonde exploitatie. Dat ging niet vanzelf. "Het plan was om aan de rand van het gebied een plukje nieuwbouwwoningen in Zaanse stijl neer te zetten. Dat had voor een stevig fundament moeten zorgen onder de financiën. Een nieuw bestemmingsplan heeft een streep door die plannen gezet. Dat was voor ons een verrassing, en eerlijk gezegd ook een flinke tegenvaller."

Er werd vastgehouden aan het historische plaatje van 1850, en daarin paste geen nieuwbouw. "Ik snap de behoefte om de kwaliteit te bewaken, maar in de praktijk is het vaak lastig. De houten woningen op de Zaanse Schans hebben bijvoorbeeld geen dubbel glas of isolatie. Voor de bewoners is het afzien in de winter."

Ook daarom is het goed om afscheid te nemen, vindt Van der Burght. Door de groei van het aantal bezoekers staat de Zaanse Schans er financieel stukken beter voor dan toen. Stadsherstel heeft een nieuw werkterrein ontdekt. "In Amsterdam hebben we veel oude panden gered, het gaat nu ontzettend goed met de stad. De Zaanstreek is voor ons aantrekkelijk terrein. Daar kom je nog krotten tegen."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool.nl.