PlusPS

Hoe Amsterdam tot grote bloei kwam als stad van immigranten

Amsterdam heeft overal in de wereld sporen achtergelaten. Omgekeerd kwam én komt de wereld naar Amsterdam. Mariëlle Hageman (45) schreef er een toegankelijk geschiedenisboek over.

De chaos bij de jaarlijkse tabaksveiling bij Frascati in de Nes, 1933Beeld Nationaal Archief/Collectie Spaarnestad

Amsterdam, stad van 188 nationaliteiten, is van meet af aan een smeltkroes geweest. In haar boek Amsterdam in de Wereld laat (kunst)historica Mariëlle Hageman zien hoe Amsterdam door de eeuwen heen tot grote bloei kwam als stad van immigranten. De internationale oriëntatie van de Amsterdammers heeft overal in de stad en door de hele wereld sporen achtergelaten.

Over die sporen in de wereld schreef Hageman tot 2015 in Het Parool de rubriek 'Amsterdam elders', die mede de aanzet was voor dit rijk geïllustreerde geschiedenisboek - een even bondige als aanstekelijke uiteenzetting over de reislust van de Amsterdammers en de aantrekkingskracht van de tolerante stad op vreemdelingen.

Ze koos ervoor de historische hoofdstukken af te wisselen met bijzondere wetenswaardigheden - 'hapsnapdingetjes', zoals ze zelf zegt. Hoe de tapijtjes op tafel in bruine café's hun herkomst hebben in de handel met het Turkse rijk - de achttiende-eeuwse Amsterdammers vonden het zonde die dure kleden op de grond te leggen. Of dat de geschiedenis van theater Frascati in de Amsterdamse Nes teruggaat tot het einde van de zestiende eeuw.

Eind achttiende eeuw werd het als veilinghuis het centrum van de Indische tabakshandel wereldwijd; rond 1810 werd het door Italianen in de Nes opgezet als koffiehuis.

Het zijn feiten en details waardoor je anders naar de stad gaat kijken. Het pand aan de Keizersgracht waar nu Amnesty International is gevestigd, was bijvoorbeeld ooit eigendom van slavenhandelhandelaars Balthasar Coymans en Jan Pieter Huydecoper.

En Titia Bergsma, echtgenote van het hoofd van een handelspost, was met haar roodblonde krullen een bezienswaardigheid in Japan en haar beeltenis siert vier miljoen Japanse voorwerpen - van schilderijen tot porselein en houtsnijwerk.

Wie het boek leest, kijkt daarna met andere ogen naar de stad: van het timpaan van het Paleis op de Dam met de Amsterdamse stedenmaagd als heerseres over de wereldzeeën en de Portugese synagoge tot de Cotton Club op de Nieuwmarkt.

"Dat heb ik ook; veel dingen waarover ik eerst in de archieven heb gelezen, zie ik als ik nu door de stad fiets pas echt. Het maakt je beleving van de stad wel rijker. Alles wat er in mijn boek staat, was in kleine kring al bekend, ik heb niks spectaculairs ontdekt. Maar nu is het bij elkaar gebracht en beschikbaar voor iedereen."

Uw boek gaat over de cruciale rol van immigratie bij de opkomst van Amsterdam. In 1632 was van de 120.000 Amsterdammers de helft geboren in het buitenland. Het heeft daarmee ook een schrikbarende actualiteit.
"Als we het hebben over immigratie, is de toon nu overwegend negatief. Ik heb het niet geschreven als politiek boek. Het is een heel lange traditie; Amsterdam is groot geworden door immigranten."

Mariëlle HagemanBeeld Marijke Stroucken

"Wat natuurlijk ook veel aandacht heeft, is ons slavernijverleden en het kolonialisme. Het is belangrijk dat we ons ons daarvan ook bewust zijn, net als van de momenten waarmee we graag pronken. Bewustzijn van en verbondenheid met het verleden zijn, wat mij betreft, zinvoller dan trots of schaamte. Daarom ben ik er ook geen voorstander van 'foute' straatnamen te vervangen. Het is dan net alsof je een deel van onze geschiedenis wist; alsof het nooit is gebeurd. Dat is bijna nog beledigender voor de mensen die eronder hebben geleden."

Met de ontwikkelingen in Amerika nu krijgt uw verhaal toch een politieke lading.
"Ja, die Verenigde Staten waar alle inwoners behalve de oorspronkelijke indianen immigranten zijn. Ik heb daar natuurlijk een mening over, maar mijn boek is niet bedoeld als statement. Wel kan het dienen als achtergrond bij de politiek van dit moment. Als je je verdiept in de geschiedenis, is het verzet tegen immigratie onbegrijpelijk."

Lacht. Zegt dan: "In mijn boek beschrijf ik nog een andere interessante link met de VS. Het is allemaal onze schuld eigenlijk, dat het land zo invloedrijk is geworden. In de achttiende eeuw nam onze rol in de goederenhandel af, maar ontwikkelden de Amsterdammers zich tot bankiers en ontstond hier een financiële sector."

"Tegen het einde van de onafhankelijkheidsoorlog klopte John Adams, later president, aan bij Amsterdam voor ­financiële steun. Amsterdam heeft miljoenen gestoken in de economie van de VS, later ook in het bouwen van de spoorlijn. En ook de manier waarop Nederland Republiek was geworden, was voor de vrijheidsstrijders een van de grote voorbeelden."

Immigratie, onderstreept u in het boek, was ook in het Amsterdam van weleer verre van synoniem aan integratie.
"Amsterdam was wel tolerant, er mocht hier een hoop wat elders niet mocht, maar tolereren betekent niet accepteren. Het betekent: nou ja, vooruit. De Joden bijvoorbeeld die hier vanaf 1600 in groten getale naartoe waren gevlucht, werden een onlosmakelijk deel van Amsterdam, maar waren uitgesloten van gilden en politieke functies."

Mariëlle Hageman: Amsterdam in de Wereld

Sporen van Nederlands gedeelde verleden
Ambo/Anthos, €24,99

Portret van de familie Cock Blomhoff, toegeschreven aan Ishizaki Yushi, 1817. Op de canapé: Titia Cock Blomhoff-Bergsma, met haar roodblonde krullen een bezienswaardigheid in JapanBeeld Collectie Rijksmuseum

"Wat je ziet door de hele geschiedenis heen: het gaat altijd om geld. Wie we toelieten, de expedities, hoe Amsterdam zich nu openstelt voor toeristen, hoe we proberen Britse bedrijven hier naartoe te lokken na de brexit: geld."

Verder terug in de tijd beschrijft u hoe de handel in Duits bier, hopburg uit Hamburg, Amsterdam de eerste grote impuls geeft. Graaf Willem III van Holland laat belasting heffen, tussen de Oude Kerk en Damstraat ontstaat een 'bierkaai', veel Amsterdammers werken in biertransport.
"Als we het hebben over onze internationale geschiedenis, begint het meestal met de VOC, met Azië. Maar die internationale geschiedenis van Amsterdam was al veel eerder begonnen, met de vaart op Duitsland en de Oostzee. Iedereen kwam van buiten naar Amsterdam. De vraag is: vanaf welk moment ben je Amsterdammer?"

"Cornelis Cruys, op wie we zo trots zijn omdat hij als Amsterdammer door tsaar Peter de Grote naar Rusland werd gehaald om de Russische marine op te bouwen, was geboren in Noorwegen, in Stavanger. Hij was geen Nederlander, maar wel een Amsterdammer die ons erfgoed naar Rusland bracht. Een interessant gegeven: je kunt dus Amsterdammer zijn zonder hier geboren te zijn. Zoals ik me toen ik in Kathmandu woonde Kathmanduer voelde, maar dat me nog geen Nepalees maakte."

Het Parool interviewde onlangs mensen die ontzettend baalden dat ze geen Amsterdam in hun paspoort hadden staan, omdat ze zijn geboren in Amstelveen of door toeval elders. Gezeur dus, want ze kunnen zich dan toch evengoed Amsterdammers noemen?
"Ik snap het wel een beetje. Ik ben geboren in Utrecht dus dat staat in mijn paspoort en dat klinkt toch beter dan ­Vianen, waar mijn ouders toen woonden. Ik heb twintig jaar in Amsterdam gewoond, maar vorig jaar ben ik als slachtoffer van de woningnood verhuisd naar Bergen. En als ik nu in de stad ben, heb ik toch dat nostalgische gevoel van 'ik ben geen Amsterdammer meer'. Maar het is totale onzin. Als je je in Amsterdam verbonden voelt met de stad, ben je Amsterdammer."

Wethouder Kukenheim wil zelfs een Republiek Amsterdam uitroepen, zei ze vorige week, als Wilders aan de macht komt.
"En ja, wat vind ik daar nu van? Het is wel mooi om te ­laten zien dat Amsterdam een eigen karakter heeft, ik hoop dat ze dat bedoelde te zeggen. Maar om je af te scheiden van Nederland? Dat is juist heel on-Amsterdams. ­Amsterdam staat voor verbinding."

Mariëlle Hageman is dinsdag 28 februari om 19.30 uur te gast bij de OBA Staatsliedenbuurt. De auteur wordt daar geïnterviewd. Aanmelden kan op www.oba.nl, staatsliedenbuurt@oba.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden