Historie en vernieuwing op het Westerdokeiland

Jan Witte, dichter en bewoner van de Westelijke Eilanden, blikt in een van zijn poëtische ontboezemingen terug op de jaren die achter hem liggen. 'Het uitzicht is niet meer zoals het was, de horizon is verdwenen (...)' Dat heet vooruitgang. En die houd je, weten Witte en zijn medebewoners van De Gouden Reael - de verzamelnaam voor het Westerdokseiland, de Haarlemmerbuurt, de Westelijke Eilanden en de Planciusbuurt - niet tegen.

Maar wie weet, mijmert hij voort: 'Als de bouw klaar is en er nieuwe mensen wonen, die ik zie zitten op hun dakterras (...) dan raak je misschien aan de praat over hoe het was.'

Over 'hoe het was' gaat een fiks deel van Eveline Brillemans Rondom het Westerdok - De geschiedenis van De Gouden Reael. Brillemans, die sinds twintig jaar buurtbewoonster is, schreef een boek over de diverse gezichten van de Reaelbuurten, het stempel dat de haven al eeuwen terug op de buurt drukte, maar ook over de Zuidelijke IJoevers van nu die het stukje Amsterdam weer een heel ander aanzicht geven. Over de strijd van buurtbewoners en krakers om het oude te behouden en over de buurt als vrijplaats voor paradijsvogels, kunstenaars en stadsnomaden.

Elk stukje van De Gouden Reael kent zijn eigen gezicht en geschiedenis. Neem de Haarlemmerdijk- en straat, waar al in de veertiende eeuw talloze herbergen floreerden en boeren en vissers hun waren achter stalletjes aanprezen. Brilleman: ''Het prille begin van de latere winkelstraat.'' Na de Tweede Wereldoorlog werd het winkellint wel eens 'de Kalverstraat van de Jordaan' genoemd. Tot de vele gezinnen die er in te kleine woningen leefden massaal naar de tuinsteden en nieuwbouwwijken verhuisden en de winkeliers hun klandizie zagen dalen. De buurt verpauperde, tot bewoners de mouwen opstroopten en in actie kwamen. Nu hebben heeft de Haarlemmerstraat en -dijk een nieuwe bijnaam: de culi-boulevard, vanwege de vele eethuisjes en traiteurs.

Overheerst in de Haarlemmerbuurt de handel aan vaste wal, het leven op de Westelijke Eilanden werd bepaald door de scheepsbouw en de drukte op het water. Een van die eilanden was in 1624 gekocht door Jacob Reael, telg uit een voornaam geslacht. Zo kreeg ook het eiland die naam én het vermaarde café-restaurant De Gouden Reael aan de Zandhoek.

Schrijver Jan Mens baseerde op die uitspanning zijn beroemde roman Griet Manshande. Mens over de clientèle: 'Daar zijn de bewoners van het Bickerseiland, de stoere kerels uit de haven, die hier hun woonst hebben. En van dichtbij komen ze: de kerels van de Holland, de meelfabriek aan de Zoutkeetsgracht, die toch altijd zo'n prachtige dorst hebben (...) Wie kent de Gouden Reaal niet?' Of het Westerdokseiland, ook al zo'n scheepsbolwerk, tot de Amsterdamse haven in de jaren zestig naar het Westelijk Havengebied vertrok? Nieuwe woonbootbewoners, avonturiers, krakers, kunstenaars en outcasts betrokken vervolgens het gebied.

En, meldt Brilleman: ''Er groeiden op het amper vier hectare metende eiland meer dan 150 wilde plantensoorten.'' Een gevolg van het havenverleden. Talloze exotische zaden hadden de Hollandse bodem bereikt. Uiteindelijk moesten zowel bewoners als planten wijken voor de uitbreidingsdrift van de gemeente.

Eén ding is echter, aldus Brilleman, sinds 1834 onveranderd gebleven: de loop van de Westerdoksdijk die, zoals alle oude dijken langs het IJ, zijn kenmerkende kronkeling heeft behouden. (CORRIE VERKERK)

Rondom het Westerdok. Eveline Brilleman, € 12,95, uitgeverij René de Milliano.

Historisch Koffiehuis ' De Gouden Reael' Zandhoek 14. Archieffoto ANP Beeld
Historisch Koffiehuis ' De Gouden Reael' Zandhoek 14. Archieffoto ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden