Plus

Historica Anne Petterson: 'Amsterdam was een stad vol eigenwijze vaderlanders'

Nederland bestaat in zijn huidige staatsvorm pas sinds de negentiende eeuw. In hoeverre voelden de gewone Amsterdammers zich toen al Nederlander? Historica Anne Petterson promoveert binnenkort op het populair nationalisme van de negentiende-eeuw.

Anne Petterson: 'Aan nationalisme liggen vaak vrij banale motieven ten grondslag'Beeld Eva Plevier

Rond 1800 werd de basis gelegd voor het koninkrijk Nederland. Tot die tijd was het land lang een republiek met redelijk onafhankelijke gewesten geweest. De nieuwe natie heeft alleen wel een nieuwe nationale identiteit nodig.

Ook de Amsterdammers krijgen te maken met de zoektocht naar dat nieuwe nationale kader. De stad wordt verrijkt met standbeelden van nationale helden en voor de vaderlandse kunstschatten wordt het Rijksmuseum gebouwd.

Waar eerdere studies alleen oog hadden voor initiatieven van de stedelijke elite bij de natievorming, dook Anne Petterson de archieven in op zoek naar sporen van de gewone stadsbevolking. "Ik heb als niet-Amsterdammer de stad leren kennen met een negentiende-eeuwse blik. Als ik nu door de stad loop ervaar ik op sommige plekken een historische sensatie."

Was u altijd al geïnteresseerd in die lange tijd als saai beschouwde negentiende eeuw?
"Pas tijdens mijn studie heb ik de negentiende eeuw ontdekt en hij is verre van saai. In die eeuw is de basis gelegd voor ons huidige koninkrijk, de politiek, de infrastructuur en de industrie. Het is heel dichtbij, maar geschiedenis genoeg om iets exotisch te hebben."

De ontwikkeling van Nederland als cultuur­natie is vooral bestudeerd als proces dat gestimuleerd werd door de maatschappelijke en politieke elite. Waarin verschilt uw onderzoek?
"Er is veel onderzoek gedaan naar hoe de gevestigde orde vanaf het moment van de stichting van het koninkrijk vorm aan de nieuwe natie wilde geven, met gebruik van de opstand van Willem van Oranje, de Tachtigjarige Oorlog en de Gouden Eeuw."

"Ik heb geprobeerd te kijken hoe de winkeliers, dienstbodes en schooljongens hun Nederlanderschap vormgaven in het dagelijks leven in Amsterdam. Kortom, of dat beeld van de nieuwe natie ook leefde bij de gewone burgers."

Hadden de elites direct de beschikking over een kant-en-klaar nationalistisch format?
"Ook zij waren nog zoekende. Het had weinig gescheeld of er had een standbeeld van Willem de Zwijger gestaan op het Rembrandtplein. Het beeld van Rembrandt dankt Amsterdam aan een comité van kunstenaars, die kritiek kregen dat ze handelden uit eigenbelang."

Kwam de nationalistische boodschap bij plaatsing van de standbeelden van Rembrandt en Thorbecke wel over?
"Het reconstrueren van de perceptie bij de standbeelden die opeens in de stad verrijzen is heel lastig. Ik denk dat je kunt betwijfelen of die onderliggende boodschap overkwam. De negentiende-eeuwse Amsterdammers gebruikten de monumenten eerder als hangplek of als trefpunt voor een romantische date."

"De onthulling van het standbeeld van Rembrandt was wel een van de schaarse nationale evenementen waar de gewone man welkom was, maar op zekere afstand van de koning en de elite. Bij de onthullingen van de beelden van Vondel en Sarphati werden de gelijknamige parken afgesloten voor het gewone volk. De stedelijke elite heeft het vaak over nationale eenheid, maar uiteraard wel met instandhouding van de sociale verschillen."

Terwijl de bovenlaag wel de initiatieven van de gewone man omarmt, zoals die van de Oranjegezinden uit de Jordaan...
"... omdat ze ook zien dat in een Oranjebolwerk als de Willemsstraat bepaalde nationalistische symbolen aanslaan. Dan gaat het knopje bij de elite om en worden er in de stad wedstrijden georganiseerd voor de mooiste straatversieringen, buurtfeesten en erebogen."

Zijn die Oranjefeesten niet eerder folklore dan nationalisme?

"Het nieuwe nationalisme bestaat uit een nationale mythe en ideologie waarin een belangrijke rol is weggelegd voor de Oranjes. En het gros van de Oranjeklanten in de Willemsstraat heeft echt sympathie voor het koningshuis en dweept met koning Willem III."

Wat maakt de Amsterdammers dan tot eigenwijze vaderlanders?
"Een verhaal alleen maakt nationalisme niet tot succes, het zijn eerder de motieven waarom mensen het verhaal willen uitdragen. Er is altijd, ook in de Willemsstraat, een voortrekker: het mannetje in de straat dat alles in gang zet."

"Persoonlijke trots speelt een rol, net als de competitie met andere straten en buurten. Ik ben gestuit op een pittige discussie tussen middenstanders van de Botermarkt en Haarlemmerplein over de organisatie van Oranjespelen. Het zijn vaak ook vrij banale motieven die een rol spelen bij het negentiende-eeuwse nationalisme in Amsterdam."

Anne Petterson: 'Het nieuwe nationalisme bestaat uit een nationale mythe en ideologie waarin een belangrijke rol is weggelegd voor de Oranjes'Beeld Eva Plevier

Anne Petterson

Alkmaar, 12 januari 1987
1998-2005: Vwo, Ashram College, Alphen aan den Rijn
2005-2011: Master of arts (cum laude), Universiteit Leiden
2011-2015: Promotieonderzoek populair nationalisme.
2016- heden: Universitair docent, Universiteit Leiden
2017: Proefschrift Eigenwijs vaderland, Universiteit Leiden

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden