Plus

Het wachten op een kabinet dat eigenlijk niemand wil

Voor de camera's spat de liefde er vanaf, lijkt het. Maar de formatie van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie is een moetje. Binnenskamers is van passie geen sprake.

Informateur Gerrit Zalm op landgoed De Zwaluwenberg Beeld Remko de Waal/ANP

Zo verliefd als Mark Rutte en Diederik Samsom elkaar tijdens de vorige kabinetsformatie konden aankijken, zo ongemakkelijk ogen de partijleiders dit keer. "Niemand durft te springen," zegt een ingewijde.

Achter de schermen geeft een aantal onderhandelaars aan ronduit moe te zijn, zelfs ná de 'formatievakantie' van bijna drie weken. En dan wordt er nog niet eens geregeerd. Of de nieuwe coalitie de volle vier jaar standhoudt? "Daar wil ik nog niet aan denken, dit gaat al moeizaam genoeg," verzucht een bron rond de formatie.

Stokpaardjes, eisen en wensen
Dat het dit keer minder vlotjes gaat dan in 2012, is logisch. Toen was er, net als in 2010, een goede reden om snel een kabinet te smeden: een economische crisis verlangde snelle maatregelen van de politiek. Nu kon het huidige demissionaire kabinet nog prima op de winkel passen. De ambitie om nog vóór Prinsjesdag een kabinet te presenteren, lieten de vier al in juli varen.

Bovendien zitten nu dus niet twee maar vier partijen aan tafel. En hoe meer gespreks­partners, hoe ingewikkelder het wordt. Iedere partij heeft immers zijn eigen stokpaardjes en brengt een eigen eisenpakket plus een wensenlijst mee. Daarbij geeft de duur van de formatie (inmiddels 164 dagen) een vertekend beeld, omdat de ChristenUnie pas na 100 dagen aanschoof. Door een eerder akkefietje met D66 ging dat allerminst van harte.

Het is geen geheim dat de combinatie van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie voor geen van de vier partijen de gedroomde coalitie is. Beeld anp

Het is geen geheim dat de combinatie van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie voor geen van de vier partijen de gedroomde coalitie is. Het vertrouwen tussen Gert-Jan Segers (ChristenUnie) en Alexander Pechtold (D66) is broos, nadat de D66-leider Segers onaangenaam verraste door met een eisenlijst naar een eerste kennismaking te komen.

Verantwoordelijkheidsvakantie
Ook bij de anderen aan tafel is onderlinge chemie ver te zoeken: VVD-­voorman Rutte heeft CDA'er Sybrand Buma de af­gelopen 4,5 jaar bij herhaling aangewreven op 'verantwoordelijkheidsvakantie' te zijn. Alle partijleiders hebben altijd gezegd dat ze een brede meerderheid zochten en die blijkt door verschillende blokkades van andere partijen onmogelijk.

Het uiterlijke gebrek aan enthousiasme hoeft geen slecht voorteken te zijn, zegt Jack de Vries. "Het hoeft geen liefde op het eerste gezicht te zijn, de liefde kan ook nog later ontstaan."

Het is volgens de voormalige CDA-spindoctor, die nauw betrokken was bij verschillende kabinetsformaties, ook niet nodig dat de partijleiders ­elkaars hartsvrienden worden. "Dat waren Jan-Peter Balkenende en Wouter Bos bepaald ook niet, maar die kwamen in 2007 ook samen uit de kabinetsformatie."

Causaal verband
Een moeizame formatie betekent ook niet automatisch dat de samenwerking in het kabinet moeizaam zal verlopen. Politicoloog Peter Bootsma promoveerde op kabinetsformaties en keek of er een causaal verband is tussen de duur van een formatie en de stabiliteit van een regering. "Dat is niet zo, er is geen peil op te ­trekken."

Mark Rutte (VVD) staat de pers te woord. Beeld anp

Er is wel één wetmatigheid geconstateerd over formaties en die komt uit de koker van oud-­informateur Tjeenk Willink. Bootsma: "Iedere formatie begint waar de vorige ophield. In 2012 ging het te snel, daar is dit een soort reactie op. Je kunt ook een historische lijn trekken van de snelle formatie in 2012 naar de verkiezingsuitslag. De partijen zijn afgestraft." Vooral de PvdA, die na de samenwerking met politieke ­tegenpool VVD 29 zetels verloor.

Dat hebben de partijvoormannen nog scherp op het netvlies. De kans op datzelfde lot is dit keer het grootst voor de twee partijen die elkaars tegenpool zijn: ChristenUnie en - met name - D66. "Het kan niet anders of Alexander Pechtold ziet dit zelf ook. Daarom wilde hij zo graag met GroenLinks, PvdA of SP regeren," vermoedt Bootsma, die zelf D66-raadslid is.

"Misschien is hij nu even de held voor het deel van de bevolking dat graag een regering wil hebben, maar je moet het bij de volgende verkiezingen wel uitleggen. Het is een risico."

Minder verrassingen
Er is ook iets te zeggen voor zorgvuldigheid. Als je langer de tijd neemt, kom je minder snel voor verrassingen te staan als je eenmaal in de coalitie zit. Neem de flitsformatie van 2012: daar ging het kort nadat Rutte II het levenslicht zag al ­bijna mis door een felle ruzie over inkomens­afhankelijke zorgpremie.

"Het is beter om alle losse eindjes goed af te hechten, zéker als je de tijd hebt," adviseert De Vries. Bij de formatie van 2007, waarbij hij was betrokken, waren er vier hete hangijzers: het ontslagrecht, een vervolgreferendum over de Europese grondwet, vervanging van de F-16 en het onderzoek naar de oorlog in Irak. "Op precies deze punten kreeg de coalitie het moeilijk."

Geen van de betrokkenen twijfelt nu nog of deze coalitie uiteindelijk samen op het bordes zal staan. Er is geen alternatief voor een meerderheidskabinet. Daarnaast hebben de partijen het gevoel dat het politieke midden in deze gepolariseerde tijden misschien voor het laatst de kans krijgt om te regeren. De Vries: "Een verstandshuwelijk kan ook een goed huwelijk zijn."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden