Lijstje

Het verhaal achter 8 Amsterdamse straatnamen

Voor zijn boek Straatnamen Met Name zocht René Dings (45) uit hoe straten aan hun, soms bizarre, namen komen. Hoe zit het met deze Amsterdamse straatnaambordjes?

DubbeleworststeegBeeld Charlotte Odijk

1. Dubbeleworststeeg

René Dings: "Deze straat ligt tussen het Singel en de Herengracht, en heeft niets met worst te maken. In de zeventiende eeuw was het gebruikelijk om straten te vernoemen naar herkenningspunten. Zo had de Torenstraat een toren in de straat en de Bredeweg was een brede weg."

"Laurens Dubbelworst woonde indertijd op de hoek van deze straat. Dat was genoeg reden om de steeg naar hem te vernoemen. Omdat een straat meerdere hoeken heeft, gebeurde het regelmatig dat een straat meerdere namen kreeg. Ook verwarrend: toen Laurens verhuisde, kreeg een andere straat ook de naam Dubbeleworststeeg. Dat werd later de ­Damraksteeg."

2. Marnixstraat

"Tien straten in Amsterdam zijn ooit naar Filips van Marnix van Sint-Aldegonde vernoemd. De man was een goede vriend van Willem van Oranje en zou de auteur van het Wilhelmus zijn. In 1820 dook de eerste Marnixstraat op; de volledige naam van Filips werd wat lang bevonden."

"Omdat in die tijd niemand verantwoordelijk was voor de naamgeving van straten, ontstonden namen ad hoc. Het waren vaak variaties op bestaande namen. Dus verschenen er in de loop van de tijd een Korte ­Marnixstraat, een Eerste Marnixdwarsstraat, een Tweede Marnixdwarsstraat, een Derde Marnixdwarsstraat, een Marnixkade, een Korte Marnixkade, een Marnixplein, een Eerste ­Marnixplantsoen en een Tweede ­Marnixplantsoen. Ze hadden geen ­enkele behoefte om creatief te zijn."

MarnixstraatBeeld Charlotte Odijk

3. Oude Leliestraat

"In de zestiende eeuw werd er voor het eerst een thema voor straatnamen ­gebruikt. In de wijk Lastage, tegen de middeleeuwse stadmuren aan, waren er een Jonkerstraat en een Ridderstraat. Toen er straten bij kwamen,
vond de buurt het leuk om vergelijkbare namen te bedenken en kwamen er een Koningsstraat en een Keizersstraat."

"Een eeuw later kregen verschillende straten in de Jordaan bloemennamen. De Oude Leliestraat heeft haar naam te danken aan het huis In de witte Lelie. Daarna vernoemden inwoners de omringende straten ook naar chique siergewassen zoals de Egelantiersgracht, de Lauriergracht en de Anjeliersstraat. De tulp en de narcis waren te boers."

4. Portsmuiden

"In het Westelijk Havengebied hebben verschillende straten Oudhollands klinkende namen zoals Vaalmuiden en Kurk. Toch heten die straten nog niet lang zo. In de jaren zeventig zijn ze naar Engelse havensteden vernoemd, maar dan zoals ze op de ­zeekaarten stonden in de zestiende en zeventiende eeuw."

"Het waren bestemmingen waar zeelui naartoe voeren. Abberdaan is vernoemd naar Aberdeen, Herwijk naar Harwich en Portsmuiden naar Portsmouth. Ik stel me zo voor dat de zeelui geen Engels spraken en er deze verbasteringen van hebben gemaakt. Het zijn de enige straten in Nederland met dit soort namen."

PortsmuidenBeeld Charlotte Odijk

5. Gustav Mahlerlaan

"Na de Tweede Wereldoorlog werden straten vernoemd naar leiders van de geallieerden, waaronder Churchill, ­Eisenhower en Roosevelt, maar ook onze grote vriend Stalin. Toen hij nog geen tien jaar later Hongarije binnenviel, bleek het een foute vent. Men kreeg spijt van de straatnaam en in 1960 is de naam veranderd in de Vrijheidslaan."

"Zo is ook de Gustav Mahlerlaan aan de Zuidas ontstaan. De laan was eerst vernoemd naar Karel Lotsy, een belangrijke sportbestuurder. Maar hij werd ervan verdacht met de Duitsers te hebben samengewerkt en zijn naam werd vervangen. Achteraf bleek er niet genoeg bewijs te zijn van collaboratie."

Gustav MahlerlaanBeeld Charlotte Odijk

6. Geduld

"Tegenwoordig dragen straten in ­Nederland over het algemeen geen namen van mensen die nog leven. Maar in Osdorp is een plein naar 'de dwaze moeders' vernoemd. Onder het Argentijnse militaire bewind van 1976 tot 1983 verdwenen er veel mannen. Moeders gingen daarom de straat op en tot op de dag vandaag zijn daar protesten."

"De demonstranten hebben de geuzennaam 'dwaze moeders' geadopteerd. Om de dames te steunen, heeft stadsdeelraad Osdorp een plein naar hen vernoemd. De straten Geduld, Inzet, Samenwerking, Volharding en Vertrouwen liggen rondom het Dwaze Moeders Plein. Het zijn de deugden die de dwaze moeders zouden bezitten."

GeduldBeeld Charlotte Odijk

7. Monopoly's Kalverstraat

"Tot de Tweede Wereldoorlog speelden Nederlanders de Engelse ­variant van monopoly, met Londense straten. Toen de import van het spel ­tijdens de oorlog stopte, besloot de ­directeur van importeur Perry & Co een Nederlandse editie van het spel te maken."

"Hij had ervoor kunnen kiezen om zich alleen op Amsterdam te richten; tot dan toe was het gebruikelijk om een stad centraal te stellen. Maar de man koos ervoor om alle straten in de steden waar hij een filiaal had in het spel op te nemen. Aan het Leidseplein zat een winkel waar de spelletjes werden verkocht en het hoofdfiliaal ­bevond zich in de Kalverstraat. Die keuze was makkelijk gemaakt."

KalverstraatBeeld Charlotte Odijk

8. Derde Vogelstraat

"Rond 1900 groeide Amsterdam enorm: binnen dertig jaar steeg het aantal inwoners van 250.000 naar 500.000 inwoners. Ten noorden van het IJ werd een villawijk aangelegd met vogelnamen, zoals de spreeuw, de meeuw, de lijster en de nachtegaal. Maar in 1918 was de woningnood zo hoog dat er met spoed een ­vogelwijk moest worden toegevoegd."

"De wijk werd in zes maanden gebouwd, met het idee dat ze hem na tien jaar weer zouden slopen. Daarom werd er geen enkele moeite gedaan om bijzondere vogelnamen te bedenken. De straten in deze buurt heten de Eerste Vogelstraat, de Tweede Vogelstraat, de Lange ­Vogelstraat, de Brede Vogelstraat, ­enzovoort. Heel lui."

Derde VogelstraatBeeld Charlotte Odijk
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden