Plus

Het schaduwkabinet: dit zijn de machtige assistenten van Rutte III

Met de entree van de nieuwe kabinetsploeg bestormen vandaag ook 23 nieuwe politiek assistenten de ministeries. Ze zijn de ogen en oren van de bewindspersonen. Wie zijn het? Hoe gaan ze te werk? En waarom worden ze gewantrouwd?

Beeld Ruben L. Oppenheimer

Dáár rent Bart van den Brink over de kasseien van het Binnenhof, één dag voor het weekend. Hij is de spiksplinternieuwe politiek assistent (p.a.) van CDA-vicepremier Hugo de Jonge. Officieel is hij die vrijdag nog een dagje woordvoerder van fractievoorzitter Sybrand Buma, maar hij heeft zojuist gesprekken gevoerd op het ministerie van VWS, waar hij gaat werken.

Van den Brink trekt een sprintje naar de taxi op het Plein om daar zijn kledingzak uit te halen. Nu moet hij als de wiedeweerga op weg naar huis om te gaan koken. Geen idee wat, maar hij hoopt dat alle ingrediënten klaarliggen in de koelkast. Want daarna moet hij zich inlezen.

Honderdvijftig meter verderop loopt met gezwinde pas de nieuwe politiek assistent van D66-minister Sigrid Kaag, Duane van Diest. De verse p.a. van de minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking moet zijn bureau op het ministerie van Defensie leegtrekken.

Daar werkte hij een paar jaar op de politieke afdeling, nadat hij beleidsmedewerker van de D66-fractie was geweest. Ook zijn leven staat nu even op zijn kop. Hij maakt zich geen illusies, maar hij glimt: druk weekend voor de boeg, maandag - vandaag - begint het echt.

In de schaduw van de macht hebben zich de afgelopen week 23 nieuwe politiek assistenten gevoegd bij 24 bewindslieden. Ze zijn overal vandaan geplukt. Elke partij heeft zijn eigen manier gekozen om ze te zoeken. Het zijn loyale partijdieren die een fijn afgestelde politieke sensor hebben en een groot netwerk.

Stevige gesprekken
Voorwaarde is dat er een klik is met de bewindspersoon; meestal kennen ze elkaar al. Als het goed is weet de p.a. als eerste of de minister met het verkeerde been uit bed is gestapt. Weet van huiselijke problemen, foute eetgewoontes en ruzies met een andere minister. De p.a. is de toegangspoort tot de minister of staatssecretaris. Dat kan sneller gaan dan via de voorlichter of de secretaresse.

Wat maakt het nou dat ambtenaren onzeker worden van zo'n assistent? Het is voor hen een ongrijpbaar, oncontroleerbaar fenomeen. Ambtenaren willen dat alles via duidelijke, afrekenbare processen verloopt. Maar zo'n politieke vreemdeling loopt overal dwars doorheen.

"Als het nodig is kan zij een stevig gesprek voeren. Even ferm zijn. Of het nou tegen een Kamerlid, de secretaris-generaal of de chauffeur is," zegt Eric Wiebes, die in zijn vorige baan als staatssecretaris van de Belastingdienst Caroliene Hermans als p.a. had.

De Belastingdienst is permanente politieke hoofdpijn. Als Wiebes ingreep, voelde hij zich niet alleen. "Als je niets doet, gaat er minder fout. Maar je moet niet bang zijn voor opwaaiend stof. Zij zag dat ook. Het helpt dat je een bondgenoot hebt, iemand die weet dat dit shit gaat geven."

23

Alleen de politiek assistent van Mark Rutte heeft al ervaring in deze functie; de overige 23 zijn nieuw in het vak.

Hermans was zó goed, dat premier Rutte haar wegplukte toen hij een vacature had. Zij heeft daarmee een voorsprong, want voor de andere 23 p.a.'s is het nieuw.

Eerder zei Rutte over Hermans: "Je zoekt ook iemand die in staat is mijn gezicht te zijn bij heel veel anderen. Bij de fractie, de regio's, het hoofdbestuur van de VVD. Ik kan er zelf niet altijd bij zijn, maar oké, Caroliene is er. Als ze dingen zegt, doet ze dat met het gezag van Mark."

Argusogen bij het departement
Om al die redenen zal de ambtenarij proberen de nieuwe p.a.'s een kamer te geven ver bij de minister vandaan, liefst een verdieping lager. Maar de bewindspersoon moet ervoor knokken dat een kamer dicht bij de zijne is. Anders is de p.a. weg. Hij zal ook worden uitgenodigd voor stafoverleg met alleen ambtenaren. Advies van een oud-p.a.: "Blijf er weg! De ambtenaren willen je committeren. Pas als het op politiek beslis­niveau komt, is het interessant voor de p.a.."

"Het departement kijkt met argusogen naar de politiek assistent," zegt de verse oud-minister van Sociale Zaken Lodewijk Asscher, die net zijn overdrachtsdossier aan Wouter Koolmees heeft verschaft. "Die houding van ambtenaren geeft veel spanning: zij vinden 'politiek' maar niets."

Onschatbare waarde
Vijf jaar heeft Asscher 'enorm veel' gehad aan zijn p.a. Julia Wouters. "Een politiek assistent is van onschatbare waarde. Die kijkt niet als een ambtenaar, maar naar hoe de verhoudingen liggen, wat de geschiedenis is en hoe een onderwerp in de buitenwereld leeft. Pas in de loop van de tijd kregen ze op Sociale Zaken door dat een p.a. cruciaal is voor het succes van een bewindsman."

De drie vicepremiers hebben als p.a. allemaal de woordvoerder van de fractievoorzitter meegekregen.

Zo was Roy Kramer, hoofd voorlichting D66 van de Tweede Kamerfractie, voorbestemd om de p.a. van Kajsa Ollongren te worden. Het is een slimme benoeming van Ollongren, want de lijnen zijn kort. Kramer kent Pechtold van haver tot gort en weet van alle gevoeligheden uit de complexe kabinetsformatie.

Op zijn beurt fungeerde Kramer een beetje als de formateur van de p.a.'s van D66-huize. Het D66-netwerk van fractiemedewerkers die zijn uitgezwermd over bestuurlijk Nederland was hem hier van dienst.

Ook Bart van den Brink, de p.a. van CDA-vicepremier De Jonge, was de matchmaker van veel p.a.'s met hun bewindspersoon. De afgelopen maanden sprak hij met acht mensen uit het CDA. Hij liet zijn naaste collega Joanneke van den Nieuwboer koffiedrinken met Ferdinand Grapperhaus - de nieuwe minister van Justitie en Veiligheid. Het klikte. Van den Brink kende zijn vicepremier De Jonge uit een vorig leven: ze waren beide p.a. in het vierde kabinet-Balkenende. De p.a.'s uit dat kabinet vormen een eetclub.

Bij de grootste regeringspartij VVD heeft de scoutingscommissie - die ook Kamerleden selecteerde - zich er tegenaan bemoeid. Soms kenden ze elkaar. Zo neemt Halbe Zijlstra, de minister van Buitenlandse Zaken, Stephan de Vries mee. Hij was beleidsmedewerker bij de VVD-fractie en auteur van het boek Mannen van staal, over het Korps Mariniers. Anderen werd gekoppeld omdat zij opvielen in de partij.

Niet naar de mond praten
Vandaag is de eerste dag van de rest van hun toekomst. P.a.'s komen vaak goed terecht - de functie p.a. van een minister staat geweldig op je cv. Maar ze moeten zich eerst zien te handhaven in een vijandige ambtelijke omgeving en de balans vinden in het contact met de minister.

Rutte daarover: "Je hebt niets aan een politiek adviseur die je naar de mond praat en zegt: dat heb je weer geniaal gedaan."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool.nl.