Plus

Het roemruchte verleden van de industrie rond Zaandam en IJmuiden

In de achttiende eeuw ging Zaans papier de hele wereld over, in de VS drukte men de Onafhankelijkheidsverklaring erop. Dat roemruchte verleden van de industrie rond Zaandam en IJmuiden wordt volgende week gevierd.

Papiermolen De Schoolmeester dateert uit 1692 en maalt nog steeds. Beeld Eva Plevier

Alleen een klotsgeluid verklapt dat de wieken in beweging zijn gekomen. Verder draait papiermolen De Schoolmeester bijna geruisloos. En dat terwijl de laatste door de wind aangedreven papiermolen ter wereld toch stamt uit 1692.

Het klotsen komt uit de maalbak waar katoenvezels uiteengereten worden. Dit was de innovatie die de Zaanse papierindustrie in de achttiende eeuw groot maakte, met een afzetmarkt tot aan de andere kant van de Atlantische Oceaan.

Dankzij de maalbak ging het vermalen van de textielvezels uit vodden tot acht keer sneller. Het was de glorietijd van de Zaanstreek als het oudste industriegebied van de wereld, met op het hoogtepunt rond 1730 maar liefst 635 molens. Daarbij waren zo'n veertig papiermolens.

"Hierachter zaten meisjes vodden te scheuren," wijst molenaar Arie Butterman. Vanuit de maalbak werd het papierpapje met de hand in een heel fijne zeef geschept, met onderin een motief van koperdraad dat elk vel het watermerk van de papiermolen meegaf.

Zo ging het ook in De Schoolmeester tot 1877, toen de papiermolen werd uitgebreid met een papiermachine. Nog altijd wordt hier langs de A8 bij Westzaan papier gemaakt, 'Zaansch Bord' van drie of meer lagen.

Het wordt vooral gebruikt voor schilderwerk en voor de omslag van boeken, zegt Butterman. Daarvoor wordt tegenwoordig zelfs snijafval uit de textielindustrie van Bangladesh geïmporteerd.

Vroeger waren lompen de grondstof. Vandaar ook dat molens, grof geschut, nodig waren om de textielvezels aan gort te draaien. "Zoals dat toen ging met kleding die steeds weer versteld en opgelapt was. Daar stonden ze dan drie uur op te malen. En maar eens in de vier dagen staat er genoeg wind. Dat is ook een verschil met korenmolens en oliemolens, die kunnen met minder wind toe."

Papierconcern Van Gelder
Na de achttiende eeuw werd alles anders door de stoommachine, maar tot dat moment waren de Zaanse papiermolens ongekend productief.

De Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring verscheen in 1776 deels op Zaans papier, zo is de afgelopen jaren gebleken uit onderzoek naar de eerste druk die werd gemaakt om de op perkament vastgelegde boodschap snel te verspreiden onder een groot publiek.

In de negentiende eeuw werd ook langs de Zaan de papiernijverheid geïndustrialiseerd. In 1845 begonnen drie neven onder de naam Van Gelder Zonen een papierfabriek in Wormer rond de van hun vaders overgenomen papiermolen De Eendracht.

Dat groeide uit tot papierconcern Van Gelder, een naam die nog altijd voortleeft in het in 2015 door het Oostenrijkse Andlinger overgenomen Crown van Gelder.

Hun vaders, die vier papiermolens hadden, hadden daarvoor in Zaandijk al geprobeerd een door een stoommachine aangedreven papier­fabriek te beginnen, vertelt Butterman.

Maar de machines waren krukkig en de concurrentie beklaagde zich met succes over de kolenrook die langs het papier trok dat bij hen in de schuur te drogen hing. Het is meteen voorstelbaar in de droogschuur van De Schoolmeester.

Rijen dik hangt papier hier aan een soort waslijnen in een liefst zestig meter lange schuur. Voor de instorting van de oorspronkelijk schuur in 1949 was de droogschuur zelfs negentig meter lang.

Crown van Gelder zit nog wel in Velsen, waar de familie in 1895 neerstreek voor een moderne fabriek na de opening van het Noordzeekanaal. Daar ging het bedrijf ook over op papier gemaakt van houtvezels. Sinds de jaren tachtig en de sluiting van Van Gelder in Wormer is de papierindustrie verdwenen uit de Zaanstreek.

Huwelijkspolitiek
Maar de industriecultuur leeft voort, en niet alleen door de molens of de naam Van Gelder. Zoals meteen blijkt in het Zaans Museum zijn de Van Gelders ook verwant aan de vele andere industrieën langs de Zaan.

Zo kruist de stamboom van de Van Gelders die van de oprichters van de fabrieken van Verkade en de in Forbo opgegane Nederlandsche Linoleumfabriek NLF.

Vroeger was al sprake van heuse huwelijkspolitiek bij de fabrikantenfamilies aan de Zaan, vertelt conservator Hester Wandel. "Ze deelden ook het risico in de molens, zodat een brand niet een heel bedrijf te gronde kon richten."

Want de Zaanstreek is de kraamkamer van merken als Verkade, Duyvis, Honig, Albert Heijn, Wessanen en Lassie, onderstreept Wandel. "Ik zeg altijd maar: kijk maar in het keukenkastje. En dat kastje is mogelijk van Bruynzeel, de vloer zou zomaar van Forbo kunnen zijn. En als je iets verkeerds gegeten hebt, gebruik je Norit, ook dat zit hier aan het Noordzeekanaal."

Beeld Laura van der Bijl/Het Parool

Industrieel erfgoed in de schijnwerpers

Vanaf vrijdag zet Noord-Holland het industriële verleden rond Zaanstad, Beverwijk en IJmuiden in de schijnwerpers. Met theatervoorstellingen, haventochten, muziek, diners, rondleidingen bij bedrijven en lichtprojecties pronkt het Noordzeekanaal­gebied met zijn industriële erfgoed.

De week wordt vrijdag geopend met een ode aan de industrie door jazzmusicus Egon Kracht in het duingebied van Wijk aan Zee vlakbij de hoogovens van Tata Steel.

Tijdens de herfstvakantie zijn verder verschillende rondleidingen bij Tata Steel, Forbo, meelfabriek ­Meneba en de nieuwe zeesluis bij IJmuiden.

Voor kinderen is een programma rond de cacao-industrie in het Zaans Museum. Zie verder: www.industriecultuur.nl. Papiermolen De Schoolmeester is doorgaans van maandag tot en met vrijdag van 10 tot 16 geopend.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool.nl.