Plus Analyse

Het racisme zit diep en het zit er al heel lang

Ontkennen is niet langer mogelijk na de scheldpartijen jegens Sylvana Simons: Nederland heeft een probleem met racisme. 'Buitenlanders moeten zich koest houden en dankbaar zijn.'

Beeld anp

In de week dat Sylvana Simons in een racistisch modderbad terechtkwam, schreef Hanina Ajarai haar eerste column in het AD. Ze stelde zichzelf voor: 'Hoi, ik ben moslim, dat je het weet.' De kop: 'Hoofddoek'. Wat volgde, laat zich raden. Ze kreeg zoveel over zich heen dat collega-columnist Özcan Akyol zich twee dagen later genoodzaakt voelde het voor haar op te nemen. Nederland had 'zijn onderbuik leeggescheten', concludeerde hij.

Sylvana Simons en Hanina Ajarai: twee vrouwen met een allochtone achtergrond die zich uitspreken en vervolgens, in dezelfde week, worden beledigd en uitgescholden vanwege hun huidskleur, afkomst of religie. Racisme en islamofobie. Minister Lodewijk Asscher (PvdA) noemde de reacties op Sylvana Simons 'in- en in-racistisch'. "Ze maken me misselijk en woedend."

Welkom in Nederland.

Minachting
"Ik ben vrouw, moslima, kom uit een Marokkaanse omgeving en draag een hoofddoek. Dan gaan ze los," aldus Ajarai, een week later.
Wat haar het meest heeft geraakt? De minachting. "Ik wist dat mijn column wel iets zou losmaken, maar hierop was ik niet voorbereid. Dat was misschien naïef."

Inderdaad. Nederland heeft namelijk al een reputatie. Denk aan de racistische uitlatingen naar aanleiding van de foto met alleen maar donkere spelers van het Nederlands elftal. Of Anouk, die de foto van haar kinderen van sociale media haalde na racistische opmerkingen.

De Zwarte Pietdiscussie, die nota bene was begonnen om het discriminerende karakter van het volksfeest aan de kaak te stellen, raakte uiteindelijk zelf vervuld van racisme.

Zwarte Piet
En dat in Nederland, het land dat zich jarenlang op de borst klopte vanwege de, dat dachten we althans, heersende tolerantie. Dat in de jaren negentig nog boze briefkaarten stuurde na een rechts-extremistische aanslag in Duitsland waarbij vijf Turken omkwamen. Dat opriep tot een boycot van Oostenrijk toen populist Jörg Haider toesloeg in de verkiezingen.

Heeft Nederland een probleem met racisme? Die vraag is eigenlijk al beantwoord door de Verenigde Naties, eind vorig jaar. Die stelde in een kritisch rapport vast dat hier sprake is van, houd u vast, antisemitisme in voetbalstadions, discriminatie op de arbeidsmarkt, vijandige taal jegens moslims en joden, xenofobie via internet. De commissie sprak zich ook uit over het discriminerende karakter van Zwarte Piet.

Volksaard
De reacties waren nog vol ongeloof en woede: hoe durfde zo'n instelling ons te betichten van discriminatie! Wie denkt de VN wel dat die is?
Konden Nederlanders zich toen nog wentelen in ontkenning, na het racisme jegens Simons dient de vraag zich nog prangender aan: hoe racistisch is Nederland? Hebben we hier te maken met een onderstroom van boze witte individuen, die zich na het achtuurjournaal terugtrekken op hun kamertje om eens lekker te gaan schelden op internet, of is hier sprake van een volksaard die decennialang is onderdrukt en nu naar boven spuit, met dank aan sociale media?

"Het meest kenmerkende van racisme is het ontkennen daarvan," zegt Marlou Schrover. "En dat ontkennen hebben we altijd gedaan door onze tolerantie te benoemen. Zo tolerant zijn we niet."

Van alle tijden
Schrover is hoogleraar sociale geschiedenis aan de Universiteit van Leiden, met een speciale interesse in migratie en etniciteit. "Jarenlang hebben we onszelf wijsgemaakt dat racisme een fenomeen is in Zuid-Afrika of Amerika, maar niet hier."

Racisme in Nederland is van alle tijden, beweert ze. "In de jaren vijftig gingen Nederlandse jongeren op zoek naar jongens uit Indonesië om met hen te vechten. Toen hadden we het nog over opgeschoten jongeren, die daar niets mee bedoelden. De moord op Kerwin Duinmeijer in 1983 wordt gezien als het eerste racistische incident in Nederland, maar dat is helemaal niet waar. Generalistisch zou je kunnen zeggen dat we al sinds de jaren vijftig een racistische natie zijn, waarin jongeren tegenover elkaar staan."

Groeiende onzekerheid
James Kennedy, hoogleraar moderne Nederlandse geschiedenis, benadrukt dat Nederland, wat racisme betreft, lang niet op 'Oost-Europees niveau' zit. "Hier is nog altijd meer animo om mensen met een andere huidskleur op te nemen in de samenleving. Dat vinden wij normaal."

Desalniettemin ziet hij wel een grote verschuiving, waarvan zo'n vijftien jaar geleden de eerste scheuren zichtbaar werden. "De overtuiging om dit te doen, neemt af."

Dat komt mede door groeiende onzekerheid. Toenemende globalisering, technologische ontwikkelingen die ten koste gaan van banen, de komst van vluchtelingen, terrorisme, eerst ver weg en nu in Europa; allemaal factoren die veel Nederlanders een onbestemd gevoel geven. Tel daarbij op dat een grote groep economisch achterblijft en nauwelijks profiteert van de toenemende welvaart.

'Ik mag het zeggen'
Deze cocktail van onzekerheid vertaalt zich in scheldpartijen. Tegen buitenlanders, gekleurde Nederlanders, de politiek, de elite, de grachtengordel, ga maar door.

Schrover wijst op een andere ontwikkeling van de laatste, pak 'm beet, vijftien jaar: de opmars van de 'ik mag zeggen wat ik wil'-doctrine. De meest racistische uitspraken worden veelal voorafgegaan door de zinsnede 'je mag het eigenlijk niet zeggen, maar'.

Eerst de positie van underdog kiezen en dan losgaan, want dat moet toch kunnen?

Stem van het volk
Bovendien krijgen deze mensen ook sneller een microfoon voor hun neus, vervolgt Schrover. In het post-Fortuyntijdperk zijn media doodsbang de stem van het volk te missen, waardoor de boze burger veel vaker aan het woord komt dan vroeger.

En als iemand toch over het hoofd wordt gezien, kiest die zijn eigen podium: internet. Al dan niet anoniem. "Hierdoor komen meningen aan de oppervlakte die altijd wel in Nederland heersten, maar minder werden gehoord."

Assimilatiedrang
In al die meningen zit een rode lijn, zegt Kennedy: assimilatiedrang. "Buitenlanders mogen hier op zich zijn, maar we moeten geen last van ze hebben." Ze moeten zich aanpassen aan Nederland en onze gewoonten en tradities. Dus niet beginnen over Zwarte Piet, discriminatie of hun geloof. "Mensen met een andere culturele achtergrond moeten zich koest houden en dankbaar zijn dat ze hier mogen wonen. Ze krijgen een sociaal contract opgelegd."

Dit verklaart de woede die Sylvana Simons losmaakte met haar keuze voor de politieke partij Denk. Een deel van de boosheid komt ongetwijfeld voort uit de omstreden denkbeelden van deze partij jegens met name de Turkse president Recep Erdogan. Maar een zwarte vrouw die het podium kiest en haar mond opentrekt over onder meer racisme in de samenleving, houdt zich niet aan dat sociale contract.

Confrontatie
Zo iemand is bedreigend en moet op 6 december worden uitgezwaaid. De man achter deze Facebookpost vindt haar niet voor niets een 'aandachtstrekker', die 'overal vooroploopt'. En hij vindt dat 'hij moet kunnen zeggen dat zij hier niet thuishoort'.

Wat nu? "Ik weet niet waar dit alles toe leidt," zegt Kennedy. "Dit is een onaangename ontwikkeling van toenemende polarisatie en confrontatie. De kans op onweer neemt toe."

Vervolging
PvdA-Kamerlid Ahmed Marcouch vindt dat racisme, al dan niet via sociale media, moet worden aangepakt als elk ander misdrijf, met vervolging. "We moeten een duidelijke norm stellen: je mag je uiten, maar wel binnen de grenzen van de wet. Dus geen haatzaaien en ook niet discrimineren. Justitie vervolgt al vaker, maar dat kan nog beter."

Marcouch, oud-politieman en ex-stadsdeelvoorzitter van Slotervaart, vindt dat Nederlanders elkaar vaker moeten corrigeren bij racisme, ook al lopen die dan zelf het risico op digitale hoon. "Daar is moed voor nodig. Zeker om het op straat te doen. Maar omgangsvormen zijn een verantwoordelijkheid van ons allemaal."

Zonnige zijde
Gelukkig ontwaart Schrover ook een zonnige zijde aan al die scheldpartijen: we kunnen het racisme in de samenleving niet meer ontkennen. "Erkenning is nodig om aan een oplossing te werken." Therapeutisch gezegd: als het er eenmaal uit is, kunnen we erover praten. "De afgelopen decennia is al een hoop ten goede gekeerd. Ons koloniaal verleden wordt behandeld op scholen, we voeren debatten over racisme. Dat draagt bij aan oplossingen."

Daar komt bij dat een tegenbeweging ontstaat van zelfbewuste multiculturele Nederlanders die ons land een spiegel voorhoudt, die wijst op woekerend racisme en voor zichzelf opkomt. Zo'n emancipatiebeweging is een veel betere ontwikkeling dan groepen die zich, vanwege discriminatie, afkeren van de samenleving.

James Kennedy, van Nederlands-Amerikaanse afkomst, gelooft niet in snelle verbetering. "Daarvoor zijn mensen te onzeker. Die bronnen van onzekerheid verdwijnen ook niet. Dit is chronisch, ons lot voor de komende decennia."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden