Het oor van Vincent van Gogh is tot leven gewekt

Het afgesneden oor van Vincent van Gogh is gereproduceerd met genetisch materiaal en weefsel dat is afgestaan door Lieuwe van Gogh, vierde generatie nazaat. Een kunstproject en een wetenschappelijk hoogstandje.

Kunstenares Diemut Strebe en Lieuwe van Gogh bij het op basis van genetisch materiaal gereproduceerde linkeroor van Vincent van Gogh.Beeld Rink Hof

Veertien dagen geleden kwam het oor in een bioreactor uit Boston naar Duitsland, waar het merkwaardige object zoveel vragen opriep bij de douane, dat kunstenares Diemut Strebe tien dagen aan de telefoon heeft gehangen om haar geesteskind binnen te praten.

Gisteren, in het museum voor kunst en mediatechnologie (ZKM) in Karlsruhe, was het oor - meer precies: de genetisch best mogelijke benadering van het afgesneden linkeroor van Vincent van Gogh - voor het eerst te zien buiten de laboratoria van het Massachusetts Institute of Technology (MIT) en Harvard in Boston.

Theo van Gogh
Het wittige object, gevormd naar de structuur van Vincents oor en dat van Lieuwe van Gogh, is als kunstwerk ontsproten aan het brein van Strebe. Het technische hoogstandje werd uitgevoerd door grootheden op dit terrein: Robert Langer van het MIT en Charles Vacanti van Harvard, die in 1995 opzien baarde met een menselijk oor op de rug van een muis.

Lieuwe van Gogh, vierde generatie in een rechte mannelijke lijn vanaf Vincents broer Theo - en de zoon van de vermoorde filmmaker Theo van Gogh - leverde weefsel en het genetisch materiaal, dat in elk geval een identiek Y-chromosoom en 1/16 genetische informatie opleverde die Vincent met zekerheid ook in zich droeg. Maar het kan best meer zijn.

Strebe legde een lange weg af: meer dan drie jaar werkte de kunstenares in Amerika - voordien woonde ze lang in Amsterdam - aan de realisatie van het idee. Ze heeft hemel en aarde bewogen om de genetische informatie zo correct mogelijk te krijgen: er werd een haar onderzocht in een vermeend schilderij van Van Gogh, een postzegel waaraan Vincent gelikt zou hebben werd in Parijs opgespoord, maar veel verder bracht haar dat niet. Strebe wil er nu niet te veel woorden meer aan vuil maken, maar het hielp haar niet dat het Van Gogh Museum in Amsterdam van meet af aan geen enkele bemoeienis met het project wilde. Zonder dat daar overigens een verklaring voor kwam.

Een oor dat leeft
Strebe noemt het oor een 'levend kunstwerk', en ook wel 'Sugababe', naar de kristalsuiker die gebruikt is om de vorm goed te krijgen. De bio-afbreekbare suikers werden als het ware opgegeten door de aangroei van de cellen en het weefsel, waarmee langs moleculaire weg een anatomisch correct oor is ontstaan. Een oor dat leeft en dat met de juiste toevoer van zuurstof en voedingsmiddelen zeker zo oud kan worden als de mens.

Tot tweemaal toe haalde ze Lieuwe van Gogh - zie kader hiernaast - naar Boston om wangslijm en kraakbeen van hem af te nemen.
Lieuwe, die niet erg veel waarde toekent aan zijn achternaam, was gisteren in Karlsruhe om het oor toe te spreken; er is een mechanisme aan gekoppeld dat de trillingen doorgeeft zoals die in het menselijk hoofd worden ervaren. Daarmee was hij Noam Chomsky voor. De oude taalfilosoof en vredesactivist, een goede bekende van Strebe, sprak later op de avond het oor toe: waarom heeft Vincent het afgesneden, moet bij alle kunst gekte zijn?

De artistieke kant van het project gaat over de algemene aanname dat een getroebleerde - in dit geval gemutileerde - kunstenaar de beste kunstenaar is. Strebe grijpt ook terug op een oud vraagstuk dat Plutarchus in de eerste eeuw opwierp: als van een schip alle onderdelen zijn vervangen, is het dan nog hetzelfde schip? 'Die beroemde paradox is nu uitgevoerd met biologisch materiaal. Daarmee is de menselijke replicatie, met historisch of synthetisch materiaal, een centraal thema van dit project.'

Ethische aspecten
De wetenschappelijke kant van het levend lichaamsdeel heeft deels te maken met de bewondering van de profs voor Strebes overtuigingskracht en doortastendheid. Maar zij zien het ook als een kans om de wereld duidelijk te maken waartoe de wetenschap in staat is. Mannen als Langer en Vacanti zijn wereldwijd de experts op het gebied van 'genetic engineering' en de regeneratieve geneeskunde; ze willen graag laten zien dat het 'kweken' van menselijke lichaamsdelen technisch gesproken al heel ver is, zeker ook nu de 3D-printing aan een opmars bezig is. Over de ethische en financiële aspecten, zo lijkt het, moeten anderen dan maar oordelen, daar kan een museale setting toe bijdragen.

Voor Strebe is het oor een 'ongoing project'; ze denkt erover om er nog een paar te maken, uiteraard in limited edition - dat is iets wat ze nog met haar New Yorkse agent moet bespreken.

Als conversation piece voor de superrijken is het beslist een goed idee, al vergt het enig toezicht en zorg. De leverancier van de genen, Lieuwe, wil het oor overigens niet in huis hebben.


Lees vandaag (31-5) meer in Het Parool: 'Lieuwe van Gogh vertelt: 'Ik wil het niet in huis hebben'

Zelfportret met verbonden oor, januari 1889Beeld Het Parool
Lieuwe van GoghBeeld Diemut Strebe
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden