Plus

Het nieuwe zitten volgens gevangenisdirecteur Eric Nijman

Gedetineerden hebben er een sleutel van hun celdeur en een vaste telefoon. De meest gemotiveerden werken in de inpandige espressobar. Justitieel Complex Zaanstad, opvolger van de Bijlmerbajes, is de grootste en modernste bajes van het land. 'We bootsen na wat normaal is.'

Beeld Niels Blekemolen

De espressobar achterin koffiebranderij Zuivere Koffie heeft veel van een koffietentje waar je zzp'ende laptopmeisjes verwacht. Een compleet menu aan varianten op een kop koffie, worteltaart - the works.

Zuivere Koffie is toch niet helemáál doorsnee. Het zit in de vleugel voor de 'arbeid' van de grootste en modernste gevangenis van Nederland, Justitieel Complex Zaanstad.

Tussen 23 andere 'werkzalen', waaronder de wasserij, die liefst zes gevangenissen van schoon linnengoed en handdoeken voorziet; de gevangeniswinkel en het magazijn, dat ook het detentiecentrum op Schiphol bevoorraadt, een fietsenmaker, een taartenbakker en noem maar op.

De koffiebranderij van ondernemer Jemuel Lampe is het paradepaardje van het Huis van Bewaring, de gevangenis en het Penitentiair Psychiatrisch Centrum ineen die samen Justitieel Complex Zaanstad vormen. Er zitten een kleine 800 gedetineerden vast, grotendeels Amsterdammers (2000 tot 2500 per jaar).

Die Amsterdammers kunnen immers niet meer terecht in de Bijlmerbajes, Huis van Bewaring Havenstraat, jeugdinrichting Amsterbaken én de Instelling voor Stelselmatige Daders aan de Tafelbergweg in Zuidoost, die allemaal zijn opgedoekt.

In de grootste en modernste gevangenis van Nederland zit koffiebranderij Zuivere koffie, met achterin een espressobar. Beeld Niels Blekemolen

Waar het in alle 24 werkzalen de bedoeling is dat gevangenen weer een dagritme opdoen en het een voorrecht is in de winkel te werken (voor 3,04 euro per dagdeel en 15,20 euro per week), is de branderij voorbehouden aan de best gemotiveerde gedetineerden.

Zij hopen ooit in de winkels te werken die Zuivere Koffie in de regio heeft - en in Amsterdam en Haarlem krijgt. 'Kevin' noemt het 'de mooiste werkplek van Zaanstad' en ziet er erg naar uit ook 'buiten' voor Lampe te werken. Dat gaat gebeuren ook, binnenkort al.

Het past haarfijn in de slogan die gevangenisdirecteur Eric Nijman drie keer noemt als je hem een halfuurtje spreekt: 'Binnen beginnen om buiten te blijven'. Behalve dat 'Zaanstad' kolossaal is, valt op dat alles draait om het weer aanleren van zelfredzaamheid en het nemen van eigen verantwoordelijkheid door gedetineerden.

Op eigen houtje
In die filosofie passen de noviteiten waarmee de inrichting landelijk naam maakt. Neem het unieke pasjessysteem waarmee gedetineerden binnen bepaalde zones zelf deuren openen, om op eigen houtje naar bijvoorbeeld de bibliotheek te gaan, de dokter of de tandarts.

Ook de bewaarders moesten eraan wennen dat ze niet voortdurend zelf 'sleutelen' en een gedetineerde een tijdje uit het zicht verliezen.

Nijman: "Soms klaagt een advocaat dat hij een uur zat te wachten, omdat zijn cliënt onderweg toch even een praatje maakte. Dan zeggen wij: beste advocaat, spreek hem daarop aan. Die klant moet de consequenties voelen van zijn handelen."

Nabootsen
Op sommige afdelingen hebben de gevangenen een sleutel van hun cel, waarmee ze die overdag tussen acht en vijf kunnen afsluiten en openen - al zit in elke celdeur ook een hoofdslot dat alleen bewaarders bedienen.

"Ook die sleutels zijn bedoeld om na te bootsen wat normaal is. Roept iemand dat zijn Rolex is gejat, dan wijzen wij hem erop dat hij gewoon zijn deur op slot had moeten doen." De gedetineerden én het personeel vinden die sleutels blijkens een recente eva­luatie 'echt een uitkomst'.

Nog een fenomeen dat rond de opening in 2016 stof deed opwaaien, maar dat prima werkt: de vaste telefoons 'op cel'. Gedetineerden kunnen er alleen mee bellen, niet gebeld worden, maar ervaren het als een enorme vooruitgang niet meer in de rij te hoeven staan. Het personeel kan de telefoons zonodig nog wel afluisteren.

Wie gebeld wil wórden, moet nog steeds stiekem een mobieltje hebben - wat nog volop voorkomt, zoals ook uw verslaggever soms ondervindt. Nijman: "We doen er alles aan om te voorkomen dat telefoontjes worden binnengesmokkeld, maar je weet hoe klein ze tegenwoordig kunnen zijn. Op internet koop je ze ter grootte van een pink. Vorig jaar hebben we 45 gsm's gevangen en meer dan 2 kilo aan drugs."

In de gevangenis (waar de veroordeelden zitten), hebben de meesten ook een computer op hun cel. In het Huis van Bewaring (waar verdachten hun proces afwachten) staan computers op alle afdelingen en in de recreatieruimtes.

Gevangenis-directeur Eric Nijman: 'We doen er alles aan om te voorkomen dat telefoontjes worden binnengesmokkeld, maar je weet hoe klein ze tegenwoordig kunnen zijn.' Beeld Niels Blekemolen

De gebruikers kunnen geen porno kijken of vrijelijk internetten, wel websites bezoeken 'op de witte lijst'. Websites van instanties, veelal. "Sommigen doen natuurlijk hun best een lekje te vinden, maar als we dat opmerken, sluiten we dat gelijk," zegt Nijman.

"Ook die computers bevorderen de zelfredzaamheid. Wie zelf niet handig genoeg is, helpen we. Om het verwijt van pamperen te voorkomen: je krijgt ze niet als je je slecht gedraagt."

Opklapbedden
In Justitieel Complex Zaanstad werken zo'n 750 medewerkers. Daarmee is de inrichting dubbel zo groot als gemiddeld. Nu ook de gevangenissen in Almere en Zwaag dichtgaan, groeit de populatie tot 800 gedetineerden.

De inrichting zou duizend plekken kunnen hebben, maar de regering wil de gevangenen en vooral ook de werkgelegenheid over het land spreiden en benut 'Zaanstad' niet volledig. Op de meeste 'gewone' afdelingen zitten 48 gedetineerden, maar afdelingen met 24 gedetineerden zijn er ook. Verreweg de meesten zitten met twee op één cel.

De cellen zijn ook in Zaanstad maar 12 vierkante meter, maar wel hoger en lichter dan gebruikelijk. De industrieel ontwerper liet zich eerst een week opsluiten in Vught om te voelen en horen wat de ideale celindeling is.

De Zaanse tweepersoonscellen zijn hoog en licht, en hebben verschuifbare meubels en opklapbedden. Beeld Niels Blekemolen

Hij heeft de Zaanse cellen ingericht met opklapbedden en verschuifbare tafels en stoelen, zodat de ruimte efficiënt kan worden gebruikt. Op elke 24 'bedden' is er een keuken met diepvries.

Achter in het complex zit de moderne polikliniek waar de gedetineerden - de meesten dus met een eigen pasje - naar een arts, fysiotherapeut of tandarts kunnen, allemaal aan één gang. Ze wachten in een gewone wachtkamer met een koffiezetapparaat en een open balie, ook weer om alles zo veel mogelijk op 'buiten' te laten lijken.

Heftigste populatie
Dat Amsterdam geen eigen gevangenis meer heeft, is een vreemd idee. Ook directeur Nijman, eerder baas van de Bijlmer­bajes, erkent dat Amsterdam 'de heftigste populatie van Nederland' heeft.

Toch relativeert hij de afstand tot Westzaan graag. "Uiteindelijk is het gewoon de eerste afslag rechts vanuit de Coentunnel. Vanuit sommige delen van Amsterdam was het binnendoor verder naar de Bijlmerbajes dan nu naar hier."

Een luchtruimte. Beeld Niels Blekemolen
Beeld Niels Blekemolen
De gevangenis-winkel waar de gedetineerden vakkenvullen. Beeld Niels Blekemolen

Het draait om de zieke, niet de boef

Een belangrijk onderdeel van Justi­tieel Complex Zaanstad is het Peniten­tiair Psychiatrisch Centrum. Op 12 afdelingen staan 116 bedden voor gevangenen die heel diverse psychische zorg behoeven - mannen én vrouwen. Een gewone afdeling heeft 12 cellen, de afdelingen met de zwaarste zorg 8.

"Van de gehele gevangenispopulatie heeft 90 procent enigerlei psychische stoornis, een verslaving of verstandelijke beperking, hier 100 procent," zegt Barbara Buijs, hoofd van 'het PPC'. Ook hier draait veel om zelfredzaamheid.

De tijd dat verwarden in een scheurpak in een isoleercel belandden, is voorbij. Buijs: "Iedereen draagt normale kleding en we separeren patiënten alleen als het écht noodzakelijk is. Als straf gebeurt dat in het PPC helemaal niet meer." De verpleegkundigen 'zien niet zozeer de boef, maar vooral de zieke'.

Elke afdeling heeft een huiskamer, met een tafelvoetbalspel, een tafeltennistafel en een hometrainer. Op een patio is een terrasje met frisse buitenlucht.

Als het enigszins kan, kunnen óók de patiënten met zware stoornissen werken. Begeleid. Oordopjes in elkaar zetten of iets complexere klusjes doen. Er zijn sportfaciliteiten en een moestuin. Elke maand is er een kookles, geregeld is er bingo of een tafeltennistoernooi.

Patiënten leren in therapieën onder meer hun agressie te reguleren of de symptomen van een psychose te herkennen.

'Mohamed' uit de regio Utrecht zit het laatste deel van zijn vijf jaar celstraf uit in het PPC. Het bevalt hem wel. "Hier is alles mooi nieuw. Je hebt geen vrijheid en moet je aan de gevangenisregels houden, maar de mensen zijn vriendelijk. Ik kook, ik tafeltennis." Met 'buiten' belt hij zo nu en dan vanuit zijn cel. "Dat is goed, dat je kunt bellen wanneer dat je uitkomt."


Schulden zijn de grootste kluif

In 'het re-integratiecentrum' helpen vrijwilligers gedetineerden met het op orde brengen van woning, schulden, werk, zorg en wat verder zoal geregeld moet worden om weer op eigen benen te kunnen staan. Een identiteitsbewijs, bovenal.

Alles om te voorkomen dat de gedetineerde straks de gevangenis uitloopt met alleen die beruchte vuilniszak met zijn laatste schamele bezittingen, zonder enig idee wat nu - waardoor hij binnen 48 uur weer op een politiebureau zit.

De vrijwilligers moeten behept zijn met een cruciale capaciteit: op hun handen kunnen zitten. Lida (liever geen achternaam), verbonden aan een stichting die van oudsher Surinamers en Antillianen helpt: "Ze moeten ons hulp vrágen en zelf het initiatief nemen om zich bijvoorbeeld in te schrijven bij een woningbouwvereniging. Anders leren ze het nooit."

Tien dagen voordat de deur voor een gedetineerde openzwaait, krijgt hij voor alle zekerheid een oproep om op het re-integratiecentrum te komen door­nemen wat echt nog moet gebeuren.

Schulden zijn de grootste kluif en de belangrijkste reden dat gedetineerden snel weer de fout in gaan. Lida: "Brieven openmaken en sorteren. Weten hoe groot je probleem is." Een 'verklaring omtrent gedrag' (VOG) krijgen is een heel punt voor elke bajesklant. Lida: "Maar de bouw zit te springen om mensen en niet overal vragen ze een VOG voor."

In Justitieel Complex Zaanstad zijn vele opleidingen, zoals tot metselaar, heftruckchauffeur, schoonmaker of voor administratief werk. Wie 'binnen' aan een ROC-opleiding begint, kan die 'buiten' voortzetten. Steeds meer gedetineerden zijn licht verstandelijk beperkt, met de neiging tot zelfoverschatting. Die leren dat je niet zomaar even piloot wordt.

Een vrijwillig 'maatje' kan een vrijgelaten gedetineerde ophalen, zodat die niet rechtstreeks zijn oude criminele milieu in loopt. Dé valkuil.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool.nl.