Plus

Het nieuwe erfpachtplan ging bijna in storm ten onder

De hervorming van het erfpachtstelsel was de ultieme stresstest voor het college. Tijdsdruk en woede onder huizenbezitters zorgden voor hoogspanning. Pas na drie keer onderhandelen kwamen VVD, D66 en SP tot een compromis.

De persoonlijke verhoudingen zijn na drie jaar nog goed genoeg om elkaar iets te gunnenBeeld Paul van der Steen

Dat het voorstel niet juichend ontvangen zou worden, had wethouder Eric van der Burg (VVD) wel ingecalculeerd. Maar dat de woede zo groot en zo intens zou zijn, had ook hij, met al zijn ervaring, niet verwacht.

Eigenlijk was iedereen zich kapot geschrokken, nadat in januari de langverwachte hervorming van het erfpachtstelsel naar buiten was gekomen. Allereerst de huiseigenaren, die met behulp van een rekentool erachter kwamen dat ze soms tonnen moeten betalen voor de grond onder hun woning.

Maar ook in de fracties van collegepartijen D66, VVD en SP was de ontsteltenis groot. Tijdens de coalitiebesprekingen in 2014 was afgesproken het systeem van voortdurende erfpacht te vervangen voor eeuwigdurende erfpacht.

Nog één keer zou de gemeente langskomen bij huiseigenaren voor een sloot geld, maar daarna wisten die zich tot het einde der tijden veilig voor plotselinge verhogingen. Het was een compromis tussen VVD en D66, die de erfpacht het liefste helemaal wilden afschaffen, en de SP, die weliswaar geen uitgesproken fan is van het erfpachtstelsel, maar niks voelt voor het weggeven van gemeentegrond aan huiseigenaren.

Draagvlak verdampt
Dat het dossier explosief is, bleek al in het laatste jaar van het vorige college. Nadat GroenLinkswethouder Maarten van Poelgeest met een plan was gekomen het stelsel te hervormen, verzamelde Koen de Lange, voorzitter van de Stichting Erfpachters Belang Amsterdam, voldoende handtekeningen voor een referendum. Geschrokken door het hevige verzet en met de gemeenteraadsverkiezingen in aantocht verdampte het politieke draagvlak en ging het voorstel van tafel.

Uiterste zorgvuldigheid was noodzakelijk, wist Van der Burg. En toch ging het mis.

Het ambtelijke rekenwerk verliep traag door de enorme complexiteit van het dossier en rechterlijke uitspraken. Met de verkiezingen van 2018 in aantocht werd het toch haastwerk.

In januari kwam pas het nieuwe en langverwachte plan naar buiten. Eentje dat gebaseerd was op de WOZ-waarde en zogeheten 'buurtstraatquotes', waarmee werd bepaald welk deel van de waarde toegerekend kon worden aan de grond. En dat was niet mals, met name in sommige buurten in Oud-Zuid en Buitenveldert.

De erfpachtspecialisten van de drie coalitiefracties voelden zich overvallen. Met name binnen de fracties van D66 en VVD borrelde het. Waarom waren de fracties nauwelijks meegenomen bij dit plan? En waar waren die straatwaardes op gebaseerd? En wie had in hemelsnaam bedacht om een rekentool online te zetten die alleen maar liet zien wat het nieuwe plan de erfpachters kostte, en niet wat de canonsprong in het huidige stelsel betekende?

Het voorstel rammelde en de voorbereiding was onvoldoende. Toen de woede onder huizenbezitters luid en duidelijk naar buiten kwam, was er geen plan B. Openlijke steun voor Van der Burg bleef zodoende uit, hij mocht de verdediging in zijn eentje doen.

Niet welkom aan de tafel
Ondertussen hielden oppositiepartijen PvdA en GroenLinks zich bewust gedeisd. Als zij furieus zouden reageren, gaven ze D66 en VVD de kans om tegen erfpachters te zeggen dat ze onder linkse partijen nog slechter af zouden zijn.

Vorig jaar hadden de twee grootste oppositiepartijen al eens aangeboden om mee te praten. Van der Burg en de SP stonden daar wel voor open, maar D66 was terughoudend. Na een etentje in Café Restaurant Amsterdam was snel duidelijk dat PvdA en GroenLinks niet welkom waren aan de onderhandelingstafel.

En terwijl het plein voor de Stopera volstroomde met demonstranten, wethouder Van der Burg in het Frans Ottenstadion de wind van voren kreeg van boze erfpachters en er bij de gemeente duizenden inspraakreacties binnenkwamen, realiseerde het college zich dat het een serieus probleem had. Een probleem dat bovendien snel moest worden opgelost. Want hoe dichter bij de verkiezingen van 2018, hoe kleiner de kans op een compromis.

De crisisonderhandelingen begonnen rommelig door een stoelendans in het bestuurlijke team dat in kleine kring het compromis zou smeden. D66-wethouder Udo Kock werd vervangen door partijgenoot Abdeluheb Choho, die aan tafel kwam met VVD'er Van der Burg en SP'er Laurens Ivens. Kock had net een woning op erfpacht gekocht en wilde de schijn van belangenverstrengeling voorkomen. In het overleg tussen de politiek leiders van de drie partijen nam de nieuwe D66-fractievoorzitter Reinier van Dantzig de plek in van Jan Paternotte, die naar Den Haag vertrok.

De rolverdeling was duidelijk: VVD en D66 hadden het grootste belang bij een compromis. Zij waren tenslotte de verkiezingen ingegaan met de belofte iets aan erfpacht te doen. De SP kon achteroverleunen. Als hun liberale broeders hogere kortingen wilden - en dat wilden ze - dan moesten ze een groot cadeau meenemen.

In zo'n crisis komt het vaak aan op de persoonlijke verhoudingen. Laten de andere wethouders hun collega Van der Burg bungelen, of gunnen ze hem een uitweg? En zijn D66 en VVD gul genoeg voor hun natuurlijke tegenhanger SP?

Wat de doorslag heeft gegeven in de onderhandelingen, was de wil van de drie partijen om de coalitie overeind te houden. En ja, de persoonlijke verhoudingen zijn na drie jaar nog goed genoeg om elkaar iets te gunnen.

Dus krijgen D66 en VVD hun kortingen, de aftopping van de buurtstraatquote en extra bedenktijd voor overstappers. Op last van de SP worden commerciële partijen hiervan uitgesloten. De SP-wethouders krijgen een cadeau: structureel armoedegeld voor Arjan Vliegent­hart en goedkope huurwoningen voor Ivens.

Woede nog niet geluwd
Van der Burg, voor wie een goede afloop van dit dossier een kroon op zijn wethouderschap zou betekenen, hoopte het draagvlak te vergroten en nodigde na een raadsvergadering in maart alle oppositiepartijen uit op zijn kamer. Of ze er niet met z'n allen uit konden komen.

Een 'bijzonder vreemde bijeenkomst' vonden de uitgenodigde oppositieleden, vooral omdat D66'er Choho geen moment blijk gaf van interesse in een gezamenlijk akkoord. En net als het etentje van een jaar eerder bleef het bij een eenmalig samenzijn.

En zo kwam vorige week opeens een plan naar buiten dat de oppositie evenzeer overviel als de eerdere versie. Met als enig verschil dat hieraan de coalitiefracties wel hun fiat hadden gegeven. De woede onder huizenbezitters is er nog niet mee geluwd, maar Van der Burg staat er niet meer alleen voor. Drie keer onderhandelen was scheepsrecht.

Zie ook: Dit is wat we weten over het nieuwe erfpachtstelsel

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden