Plus

Het mysterie van de verdwenen Arjen Kamphuis

Vier maanden geleden verdween Amsterdammer Arjen Kamphuis van de radar. De verdwijning van de cyberexpert blijft omgeven door raadsels. Leeft hij nog? Wilde hij zelf verdwijnen?

Arjen Kamphuis Beeld Dennis van Zuijlekom

Wie in het mysterie van Arjen Kamphuis' vermissing duikt, gaat bijna vanzelf in complotscenario's denken.

Kamphuis helpt journalisten, advocaten en mensenrechtenactivisten om buiten het zicht te blijven van geheime diensten en hun bronnen te beschermen. Hij adviseert Europese overheden hoe ze hacks van vijandige mogendheden kunnen voorkomen, hij assisteert klokkenluiders die door hun onthullingen moeten vrezen voor hun leven.

Was Kamphuis zelf ook doelwit? Gebeurde er een ongeluk? Of nam hij de benen?

Meerdere laptops
Vier maanden na de verdwijning liggen alle scenario's nog op tafel, al houden intimi steeds sterker rekening met een zelfgekozen vertrek in de vergetelheid.

Als hacker en cyberdeskundige voerde Kamphuis - lange rossige haren, brilletje, vaak in het zwart gekleed - een kruistocht tegen de in zijn ogen lakse omgang met informatiebeveiliging.

"Er is onweerlegbaar documentair bewijs dat vrijwel alle systemen die wij gebruiken kunnen worden gemanipuleerd en afgeluisterd," zei hij ooit in een interview. "Maar in Nederland hebben we er niet eens een gesprek over."

Zelf torst hij altijd meerdere laptops en telefoons met zich mee. Om veilig te werken moet je volgens Kamphuis een computer van vóór 2008 gebruiken die nog nooit contact heeft gemaakt met internet, je e-mail versleutelen en Amerikaanse diensten als Facebook of Twitter mijden.

Om te googelen of twitteren gebruikt hij een aparte laptop, weet journalist Gerard Janssen, die regelmatig bij hem aanklopte. "Om zijn nek draagt hij twee usb-sticks. Eentje met gevoelige data en eentje met besturingsprogramma Linux Tails voor zijn laptop. Op het eerste gezicht absurd paranoia, maar als je aan gevaarlijke dossiers werkt, is het nodig. Dankzij klokkenluiders als Edward Snowden weten we dat samenzweringstheorieën over geheime diensten als de Amerikaanse NSA keer op keer waar blijken te zijn."

Het treinstation en de haven van het stadje Bodo waar de vermiste Arjen Kamphuis eind augustus voor het laatst gezien is. Beeld anp

In internationale media wordt Kamphuis' connectie met Wikileaks-boegbeeld Assange veel genoemd.

En inderdaad: de Nederlander ging weleens op bezoek bij de ambassade van Ecuador in Londen, waar de klokkenluider als het ware gevangen zit, zegt Jos Weyers, goede vriend en collega-hacker. "Maar ze kenden elkaar al langer. Het is niet zo dat hij echt projecten deed voor Wikileaks. Arjen heeft gewoon een groot netwerk."

Slotincident
Kritiek op de Amerikaanse spionagedienst NSA steekt Kamphuis niet onder stoelen of banken. Tijdens lezingen en trainingen gaat het geregeld over de datahonger en spionagezucht van de Amerikanen.

Kamphuis raadt internetgebruikers aan om anoniem te surfen en versleutelingsprogramma's te gebruiken, zodat het voor de spionagedienst domweg te duur wordt om iedereen te tappen.

"Met zulke kritiek zoek je ruzie met nucleaire supermachten," zegt IT-expert en kennis van Kamphuis Brenno de Winter. "Dat is riskant."

Jagen de Amerikaanse spionnen dan op de Nederlander? Het is slechts 'een van de scenario's', maar helemaal uitsluiten kan de politie het niet.

Kamphuis weet soms meer dan goed voor hem is. Door zijn cyberzendingswerk zal hij op de radar van de inlichtingendiensten staan, daar was hij zich ook van bewust.

Afgelopen zomer vertelde hij vrienden dat aan het slot van zijn voordeur was gemorreld. Al eerder, toen hij nog in Duitsland woonde, had hij het gevoel gehad dat iemand in zijn huis was geweest.

Vlak na het slotincident vertrekt hij naar Noorwegen. Zijn vrienden vertelt hij dat hij in z'n eentje gaat wandelen in de ruige natuur van Spitsbergen. Hij kijkt daar erg naar uit, omdat hij een stressvolle tijd achter de rug heeft.

Vrienden maken zich niet direct ongerust als berichtjes die ze hem sturen via de versleutelde berichtendienst Signal onbeantwoord blijven. Om zijn hersenen rust te gunnen, gaat Kamphuis tijdens vakanties geregeld helemaal offline.

Als hij na zijn vakantie niet komt opdagen bij afspraken, gaan echter alle alarmbellen af.

"Hij zou nooit zomaar wegblijven zonder afmelding," zegt vriendin Sanne Terlingen. Dus komen de vrienden, collega-hackers en kennissen snel in actie.

Terlingen, die als onderzoeksjournalist vaker speurde naar vermiste personen, legt contact met de Noorse politie en ambassade. Vriendin Ancilla van de Leest, voormalig lijsttrekker van de Piratenpartij, werpt zich op als woordvoerder in de media. Bevriende collega's van Kamphuis hacken zijn mailbox.

Zo ontdekken ze dat hij nooit in Spitsbergen is geweest.

Reserveringsbevestigingen van Booking.com leiden het spoor naar Bodø, de cybersecurityhoofdstad van Noorwegen: het hoofdkwartier van het Noorse leger, een NAVO-luchtmachtbasis en een vestiging van de Noorse inlichtingendienst zijn in dat stadje boven de poolcirkel gevestigd.

Kamphuis verbleef er tien dagen voor hij op 20 augustus uitcheckte bij zijn hotel, in de trein naar Rognan stapte en verdween. In het water van de fjord, langs het spoor, vindt een lokale visser zijn buideltasje met een identiteitsbewijs. Later wordt ook zijn opvouwbare kajak gevonden.

Heeft Kamphuis een ongeluk gehad? Het is één van de scenario's. De tweede theorie: dat iemand de cyberspecialist iets heeft aangedaan. De derde optie is dat hij zelf bewust van de radar is verdwenen.

Hackers
Niet alleen Nederlandse en Noorse media duiken op het nieuws over zijn verdwijning. Een tweet van WikiLeaks trekt de aandacht in hackerskringen, waar Kamphuis een bekendheid is.

Geïntrigeerd door het bijzondere verhaal rond zijn verdwijning beginnen ook volslagen onbekenden mee te zoeken. Zoals de in Bodø woonachtige Nederlander Louis Kramer. "Het gebeurt niet elke dag dat hier een Nederlander vermist raakt," zegt hij.

In Rognan, het eindstation waar een getuige Kamphuis op de avond van zijn verdwijning bij de haven zegt te hebben gezien, gooit Kramer twintig plastic kuipjes met zijn contactgegevens in de fjord. "Om te kijken waar de stroming ze heen voert."

Al snel explodeert Twitter met tips en theorieën die onder de hashtag #findarjen worden gedeeld. Zo'n vijftig actieve speurders verzamelen zich op een forum met familieleden en vrienden van Kamphuis.

Zij zijn aanvankelijk blij met de hulp: hoe meer mensen zoeken, hoe groter de kans dat hij gevonden wordt. En hackers kunnen dingen vinden die voor anderen verborgen blijven.

Maar na een paar weken ontstaat er ruzie. Familie en vrienden krijgen het verwijt dat ze informatie achterhouden. Zij krijgen het gevoel dat de vermissing is gekaapt door complotdenkers.

Onbekenden op het forum eisen bijvoorbeeld dat zij alle jassen in kaart brengen die Arjen ooit heeft gehad. "Dat leek mij niet het hardst nodig van alles wat moest gebeuren," verklaart Terlingen. "Horen dat we niet zouden willen dat Arjen gevonden wordt, is superheftig als een van je beste vrienden vermist is."

Dwaalsporen
De grote vraag is of Kamphuis - als hij nog in leven is - zelf wel wil worden gevonden. Hij is niet alleen een meester in het uitwissen van digitale sporen. Ook in het achterlaten van fysieke dwaalsporen om ongehinderd onderzoek te kunnen doen of bronnen te ontmoeten, is hij een kei, vertelt journalist Jeroen de Vreede, die rond de MH17-ramp en het onderzoek naar de Russische betrokkenheid daarbij advies vroeg aan Kamphuis.

"Dat ging over ook over methodes om jezelf te 'laten verdwijnen': hoe te reizen, zodat overheidsdiensten je niet kunnen volgen. Denk aan te voet de grens passeren en manieren om de buitenwereld te laten denken dat je in Nederland bent, terwijl je ondertussen elders onderzoek doet."

Was het achterlaten van de opvouwbare kajak - halfslachtig in elkaar gezet, om een ongeluk simuleren? - en zijn ID zo'n dwaalspoor?

Boekte hij bewust elf verschillende hotels in zeven plaatsen in Noorwegen, op Spitsbergen en de Lofoten, terwijl hij er uiteindelijk maar in drie sliep?

Koos hij cybersecurity-hotspot Bodø als bestemming om de buitenwereld op het verkeerde been te zetten?

En waarom straalde een van zijn telefoons tien dagen na zijn verdwijning even aan bij een mast in Vikeså, in het zuiden van Noorwegen, voordat er een Duitse simkaart in werd geplaatst en het toestel weer van de radar verdween?

De gevonden kajak Beeld anp

Dat hij nog leeft, is voor intimi een aannemelijke theorie. "Er zijn aanwijzingen voor het scenario dat Arjen wellicht zelf van de radar wilde verdwijnen," zegt zijn collega Kirk Wiebe, een voormalige hoge functionaris bij de Amerikaanse NSA die klokkenluider werd. "Misschien moest hij zijn gedachten op orde brengen, nadenken over het leven."

#Stildearlymissed
Al eerder verdween Kamphuis tijdens een stressvolle periode in zijn leven een tijdje van de radar. "We houden er rekening mee dat hij in een mentale noodtoestand is geraakt," zegt Van de Leest. "Zijn stressvolle leven, in combinatie met hoogintelligentie en wekenlang in je eentje zitten zou daartoe kunnen leiden. Een zelfverkozen verdwijning is ook het enige scenario waar we iets mee kunnen. Als hij is verdronken in het Noorse zeewater of is meegenomen door een geheime dienst, vinden we hem nooit meer."

Tijdens een groot hackerscongres in Leipzig doen collega's, vrienden en familie volgende week daarom een ultieme poging om Kamphuis op te sporen.

Als onderdeel van hun nieuwe actie #stilldearlymissed delen ze 60.000 stickers met Kamphuis' foto uit; een soort mini-opsporingsposters.

"We vragen niet om een klopjacht op hem te openen," zegt Van de Leest, die woensdagavond zelf een stuk publiceerde waarin ze uitlegt waarom het 'verdwijnscenario' volgens haar het meest waarschijnlijke is. "Maar we willen gewoon heel graag een teken van leven."

Weyers: "Als hij nog ergens rondhangt, dan is dat misschien onder gelijkgestemden. En daar komen er tussen kerst en oud en nieuw zo'n 17.000 van naar Leipzig."

Kamphuis' Amerikaanse vriend en 'privacypeetvader' Bill Binney houdt een 'slecht gevoel' over aan de zaak: "Maar ik hoop dat hij toch nog opduikt. Dan geef ik hem eerst een schop onder de kont en daarna een dikke knuffel."

Lees ook: Onderzoek naar vermiste Arjen Kamphuis totaal vastgelopen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden