Background

Het Manchester United van Robbeneiland

Ex-gevangenen en voetbalsterren als Pelé en Samuel Eto'o vieren in 2007 de 89ste verjaardag van Nelson Mandela op Robbeneiland, waar hij achttien jaar werd vastgehouden. Foto AP

In de donkerste dagen van de apartheid floreerde voetbal op het beruchte Robbeneiland als dé manier om te overleven. Jarenlang hadden de gevangenen een eigen competitie. Jacob Zuma, de president van Zuid-Afrika, was de hardste verdediger van allemaal.

Euforisch zouden ze zijn geweest, dansend in de zilte zeelucht. Vergeten waren de vernederingen, de martelingen in de steengroeve, de gedachten aan de familie thuis. Vrij in hun hoofd, even. Trots kroonden de spelers van ?Manong FC zich op 1 juni 1970 tot eerste kampioen van Divisie A van Robbeneiland, de rots voor de kust van Kaapstad waar duizenden politieke gevangenen in onmenselijk kleine cellen werden vastgehouden.

Jubelend hielden ze de houten, handgemaakte kampioensschaal boven hun hoofd, als symbool van hun waardigheid. Totdat de blanke bewakers het genoeg vonden. Na de korte ceremonie stapten ze op de aanvoerder af en werd de trofee bruut uit zijn handen gerukt. Want ze moesten wél beseffen wie de baas was in Zuid-Afrika, het land van de apartheid.

Manong FC was het Manchester United van Robbeneiland. Keeper Lizo Sitoto was groot en sterk als een beer. Voordat hij werd vastgezet speelde hij rugby. Tony Suze, als negentienjarige activist opgepakt wegens sabotage, was het brein van de ploeg. Maar de angstaanjagendste speler op het foltereiland was Jacob Zuma, verdediger van het concurrerende Rangers. Zuma, nu de president van Zuid-Afrika, die het WK zal inluiden, was meedogenloos en nietsontziend. Bij hoekschoppen trok hij naar voren, om oorlog te maken in het strafschopgebied.

Nelson Mandela, de beroemdste gevangene, zag zelden het spektakel op het braakliggende stuk grond waar op zaterdagen de wedstrijden van twee keer vijftien minuten werden gespeeld. Mandela, de bokser, zat vrijwel altijd in isolement.

Instrument voor overleving
Het verhaal van de Makana Football Association, de voetbalbond van Robbeneiland, die in 1969 door gevangenen werd opgericht, is zo fascinerend dat het drie jaar geleden werd verfilmd. More than just a game van regisseur Junaid Ahmed laat zien hoe voetbal een instrument voor overleving werd, in een regime dat rassendiscriminatie tot hoogste doel verheven had. Vorig jaar verscheen in Nederland het gelijknamige boek.

Citaat: 'De wedstrijden in de hoogste divisie werden elke week door honderden medegevangenen gevolgd. De toeschouwers waren minstens zo fanatiek als echt voetbalpubliek en sommigen groeiden uit tot heel aparte types. Een van hen was Edgar Gamboye, een reus die met kop en schouders boven iedereen uittorende. Hij was altijd voor ploegen met veel ANC-kameraden. Met bulderende stem schreeuwde hij dingen als: Snijd hun kelen door! Maak ze dood! Dit is geen sport voor mietjes!'

Voetbal werd van levensbelang op Robbeneiland en schonk een groot deel van de duizenden gevangen fysieke en mentale veerkracht. Acht clubs werden opgericht, met namen als Manong, Gunners, Bucks, Rangers en Hotspurs. Elke club leverde drie teams, voor Divisie A, Divisie B en Divisie C.

Het Rode Kruis en familieleden zorgden voor shirts, in kleuren als zwart-goud en wit-kastanjebruin. Medegevangenen werden opgeleid tot scheidsrechters, volgens de regels van de Fifa. De doelen werden gemaakt van aangespoelde planken en visnetten. Veel ploegen hadden een ingenieus systeem, waardoor spelers via ruil van de cellen (waarop zware straffen stonden) in hetzelfde gevangenisblok terechtkwamen. Zo konden ze, geholpen door het smokkelen van sigarettenpakjes met teksten, de tactiek bespreken.

''Het reduceerde de spanningen op Robbeneiland,'' vertelt ex-gevangene Steve Tshwete. ''Niet alleen tussen de gevangenen, maar ook tussen gevangenen en bewakers. Sommige bewakers associeerden zich met onze clubs. Voor ons was het een geweldige uitlaatklep. Je dacht even niet aan thuis, maar aan zaterdag, aan de volgende wedstrijd.''

Tot de sluiting in 1990 hield de Makana FA stand, al verdween de spanning in de laatste jaren omdat steeds meer gevangenen werden vrijgelaten. Manong FC kroonde zich nog vele malen tot kampioen van Robbeneiland, maar eigenlijk was het resultaat nog het meest ondergeschikt. Lizo Sitoto, de reusachtige keeper: ''Op het veld voelde ik me als een vogel die heel lang in een kooi had gezeten en voor het eerst weer vrij kon vliegen.'' (ROEL WICHE)

Het voetbalveld op Robbeneiland. 'Voetbal reduceerde de spanningen, tussen gevangenen onderling, maar ook tussen gevangenen en bewakers.' Foto EPA
De angstaanjagendste speler van allemaal: Jacob Zuma, thans president. Foto AP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden