Plus

'Het is me niet gelukt van mijn kinderen moslims te maken zoals ikzelf'

In 'Niet Meer Zonder Jou' van Adelheid Roosen gaat de traditionele Havva Oral de confrontatie aan met haar vrijgevochten oudste dochter Nazmiye. 'Ze heeft een schoon hart, maar maakt wankele beslissingen.'

Adelheid Roosen en Havva Oral. Roosen: 'Ik vind het wonderschoon dat in deze tijd iemand zoals jij de ruimte opzoekt terwijl je bij je waarden blijft. Dat is een cadeau voor ons allemaal' Beeld Mark van der Zouw

Op het dikke witte tapijt dat in de grote zaal van theater Bellevue is neergelegd voor de voorstelling Niet meer zonder jou ploft Adelheid Roosen (58), regisseur van het stuk, neer.

Ze draagt een felrood overhemd dat uitzicht biedt op een flink decolleté, een spijkerbroek met scheuren bij de billen en cowboylaarzen. "Wow, Havva, je was goed zeg, vandaag. Wow, wow, wow."

Roosens wilde gedrevenheid heeft voedingsbodem gevonden in Havva Oral (68), de eerste generatie Turks-Nederlandse tegenover haar, een lid van de traditionele moslimgemeenschap in Hengelo.

In 'Niet Meer Zonder Jou' gaat zij de confrontatie aan met haar vrijgevochten oudste dochter Nazmiye Oral (47), schrijfster en actrice, bekend van onder meer De gesluierde monologen - ook naar een idee van Roosen.

In het stuk dat Nazmiye sinds het Holland Festival 2015 met haar moeder speelt, voert ze openlijk strijd over Havva's in hardsteen gehakte principes en regels die haar jeugd bepaalden.

Als jonge vrouw ontworstelde zij zich aan het leven dat haar moeder voor haar wilde, onder andere door te studeren aan de modeacademie (met goedkeuring van haar vader) en door te trouwen met (en te scheiden van) de Nederlandse Henk, vader van haar twee dochters.

Het bijzondere is dat, ondanks de soms harde woorden wederzijds, de twee vechters zich bevinden aan dezelfde kant van het strijdtoneel. De boodschap is dat Nazmiye haar eigen pad wil volgen, anders wil kunnen zijn, maar zonder haar moeder te verliezen. Haar moeder zou haar liefst kuisen, maar niet ten koste van alles.

Moeilijk karakter
Havva heeft de feestelijke turquoise bedevaartskledij die ze draagt tijdens de voorstelling verruilt voor een zwarte, bedekkende jurk, met een donkergrijze hoofddoek. Aanvankelijk dacht ze dat het spelen voor even zou zijn, zegt ze, uit het Turks vertaald door Seval Okyay, de muzikant, zangeres en tolk in Niet meer zonder jou.

Havva spreekt wel Nederlands maar niet zo comfortabel dat ze precies kan verwoorden wat ze te zeggen heeft. "Het was 'ah mama, één keer', 'aaah mama, twee keer'. Nu vind ik mezelf een jaar later weer terug op een podium in Amsterdam voor de komende maand. Als ik dit van tevoren had geweten, was ik er nooit in meegegaan." Met een guitige blik kijkt ze naar Roosen, die keihard begint te lachen.

Roosen: 'Ik vind Naz' vermogen om te twijfelen aan haar principes zeer moedig' Beeld Mark van der Zouw

Moeder en dochter Oral hebben inmiddels een aantal speellijsten afgewerkt, van grote podia tot een wijktour door het land waar ze in buurthuizen ook de moslimgemeenschap troffen. Elke keer komt Havva opdagen om voor uitverkochte zalen met haar kind te praten over pijnlijke kwesties, die vroeger thuis onbesproken bleven.

"Naz is een moeilijk karakter en ik ook. Zij is scherp, maar ik wil daarin niet het onderspit delven. In het stuk zeg ik dat ik oude grond ben; ik heb oude gedachtes over hoe je moet leven als moslim en daar blijf ik bij. Dat maakt mij op sommige vlakken scherper dan Naz."

Roosen springt bij. "Voor Havva is de oude grond onwrikbaar. Toch opent ze zich voor mogelijke manieren van denken van haar kinderen."

Havva knikt: "Het lijkt alsof ik ze een kans geef, maar ik blijf bij mijn eigen standpunten en ideeën."

Brengt de voorstelling deze op geen enkele manier aan het wankelen? "Ik heb veel geleerd over hoe Naz zich voelde als kind en als jonge vrouw, dat ze zich niet altijd kon en durfde te openen naar mij, maar nee, ik ben niet gaan wankelen. Eigenlijk zeg ik ook veel te weinig."

Roosen: "Wat jij en Naz elkaar voorleggen is van dezelfde kracht en eigenwijsheid. Jullie spiegelen elkaar met verschillende waarden. Jouw traditionele waarden tegenover Naz, die zegt: ik doe mijn hoofddoek af, ik ga schrijven, ik word actrice. Dat heeft lang verwijdering gebracht. Nu hebben jullie de ruimte gevonden om elkaar te bereiken, in het theater. Je wankelt niet, Havva, maar je beweegt wel, door hier te staan en nieuwe gesprekken te beginnen: een ontroerende daad van moederliefde."

Schoon hart
Havva: "Ik wilde nooit dat Naz actrice zou worden, ik wilde niet eens dat ze ging studeren. Mijn wens was dat ze zou bidden, naar Mekka zou gaan. Toch vind ik haar succesvol, eigenlijk in alles. Mijn dochter heeft een schoon hart. Ze is alleen te weinig moedig."

Roosen: "Ik vind Naz' vermogen om te twijfelen aan haar principes zeer moedig."

Havva: "Ze is veel aangegaan, maar ze maakt wankele beslissingen. Dat doe ik niet. Er was toch moed voor nodig om met Henk te trouwen, denken mensen misschien. Zo zie ik het niet. Henk heeft zich laten besnijden, op mijn aandringen. Als je dan zo moedig bent dat je trouwt met een Nederlander en je slaat alle regels van de gemeenschap in de wind, laat hem zich dan ook niet besnijden omdat je moeder dat wil."

"Ik hou niet van liegen en ik ben niet schijnheilig, maar deze leugen had ik mijn moeder wel verteld als ik Naz was geweest. Ik heb altijd stiekem geloofd dat die besnijdenis nooit was uitgevoerd. Door de voorstelling weet ik dat hij het wel heeft gedaan. Dat vind ik niet moedig. Van Naz."

Kriebels
Havva Oral heeft zich ook niet zomaar laten uithuwelijken in het Turkse dorp Tesvikiye, waar ze opgroeide. Ze ging er naar de lagere school tot de vierde klas. Daarna werkte ze thuis: brood bakken, poetsen, zorgen voor haar grootouders en jongere broers en zussen. Mannen verzochten om haar hand. Havva zag ze niet zitten.

Op haar negentiende kreeg ze bij toeval een foto van Mustafa Oral onder ogen, een jongeman die in Nederland woonde. Ze kreeg kriebels in haar buik. Hij kwam haar opzoeken en de vonk sloeg over. In 1967 trouwden ze in Turkije, in 1968 ging Havva haar man achterna en weer een jaar later werd Naz geboren, als oudste van vier.

Havva was de eerste moslima in Hengelo met een rijbewijs. Toen haar man 21 jaar na de geboorte van Naz overleed, kon ze zichzelf redden. Ze is een vooraanstaand lid van de moslimgemeenschap in de Achterhoek: als gebedsgenezeres, als steun en toeverlaat voor mensen die het moeilijk hebben en als onderwijzeres in de Koran.

Havva: "Naz las de Koran toen ze twaalf was. Ze ging naar de moskee, droeg een hoofddoek." Gevolgd door luid en duidelijk Nederlands: "Ze heeft vroeger alles goed geleerd, maar ze is het vergeten. Het is me niet gelukt van mijn kinderen moslims te maken zoals ikzelf ben."

Roosen: "Weet je nog Havva, toen we met jou in Turkije waren? Wij zaten te pielen met lippenstift en nagellak voor een avond uit. Je zei twee dingen over make-up: dat je geloof het je verbiedt, maar dat je wel soms droomt van bordeauxrode nagels en lippen, met bijpassende tas, sjaal en schoenen. Je vindt het een mooi beeld als je ziet hoe Naz bezig is zich mooi te maken. Tegelijk denk je: nee, ik kan dat vanuit de principes van mijn oude grond niet doen."

Havva: "Als het geen zonde was geweest je op te maken, had ik ook op dat gebied niet voor Naz ondergedaan, nee."

Cadeau
Zo onwrikbaar is de oude grond dus niet altijd in haar gedachten.

Havva: "Ik geloof er heilig in dat niemand honderd procent goed is en niemand honderd procent slecht. Tijdens mijn gebed voor een voorstelling bid ik voor drie dingen. Ik vraag Allah om vergeving omdat ik mogelijk een zonde bega door een artiest te zijn. Vervolgens bid ik tot hem, omdat hij mij heeft gemaakt. En ik bid om steun voor een goede voorstelling. Als ik toch speel, wil ik graag dat ik het doe zonder fouten in de tekst."

Havva: 'Tot ze al een grote meid was, ging ik nog bij haar liggen om haar te laten slapen' Tranen wellen op Beeld Mark van der Zouw

Roosen: "Tijdens een repetitie zei jij een keer dat het goed is dat het gesprek tussen Naz en jou in de openbaarheid geschiedt. Jij zei ja op ons verzoek, ondanks je principes en tradities van de oude grond. Ik vind het wonderschoon dat in deze tijd iemand zoals jij de ruimte opzoekt terwijl je bij je waarden blijft. Dat is een cadeau voor ons allemaal."

Heeft de voorstelling haar en haar dochter dichter bij elkaar gebracht? Havva: "We begrijpen elkaar beter en dat raakt me zeer. Ik moet elke voorstelling weer huilen. Ik moet tijdens het spelen veel denken aan de moeilijke tijden die me grijze haren gaven. Het maakt me emotioneel."

Roosen: "Het mooiste beeld vind ik als Naz praat over de periode waarin jullie zo veel strijd hadden dat ze niet meer durfde te slapen. Ze kon alleen in slaap komen als ze met haar hoofd op jouw borst lag, Havva. Jij, overdag haar vijand, 's nachts haar enige rust. Zo mooi."

Havva: "Tot ze al een grote meid was, ging ik nog bij haar liggen om haar te laten slapen."

Tranen wellen op. Roosen omhelst haar: "Ach schat, wat een proces. Jouw moederschap is van een genadeloos goede ruimtelijkheid."

Havva: Ja, ik hou wel van mezelf in dat opzicht. Bovendien: ik lieg nooit, ik help iedereen die het moeilijk heeft, ik roddel niet, ik heb geen oordelen. Ik heb alles zelf gedaan: een auto gekocht, eigen geld verdiend, kleding gemaakt, bruidsjurken genaaid. Nooit ben ik passief geweest, nooit heb ik mijn hand opgehouden, en als ik een beslissing neem, volg ik haar met opgeheven hoofd."

Ze lacht verlegen naar Roosen en zegt: "Zelfs voor deze voorstelling."

Niet Meer Zonder Jou, t/m 30/12 in Bellevue (lunchvoorstelling)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden