Plus

'Het is een kwestie van beschaving dat we bewaren'

2018 is Europees Jaar van het Cultureel Erfgoed. Aandacht voor een onderbelichte sector die kampt met geldgebrek, maar steeds meer delen van onze geschiedenis en tradities omvat.

Archieven maken een belangrijk en omvangrijk deel uit van het culturele erfgoed. Goede opslag is ook voor papier erg belangrijk. Beeld Monique Kunst

Wie de monumentenkaart van Amsterdam bekijkt ziet een dicht netwerk van rode en blauwe stippen. Het zijn de 8500 panden, beeldhouwwerken, bouwwerken en bouwblokken die zijn aangemerkt als gemeentelijk- of rijksmonument.

De meeste stippen liggen in de grachtengordel, sinds 2010 Unesco werelderfgoed, maar ook Plan Zuid geldt als beschermd stadsgezicht.

Dit erfgoed verleent de stad haar uiterlijk en sfeer. Maar er is ook veel erfgoed dat weinig of niet gezien wordt en waar het Europees Jaar van het Cultureel Erfgoed aandacht voor vraagt.

De collectie van het Theater Instituut Nederland (TIN) bijvoorbeeld. Die geldt na de sluiting van het instituut vijf jaar geleden als verweesde collectie en is als zodanig geadopteerd door UvA Bijzondere Collecties. "We verzamelen ­gewoon door," zegt conservator en collectiespecialist Hans van Keulen.

"De meeste ruimte wordt in beslag genomen door archieven. ­Alleen al van Toneelgroep Amsterdam hebben we veertig meter staan, en dat is nog maar tot 1991. De rest is recent aangeboden en verwachten we binnenkort."

In het raamloze depot heerst een constante temperatuur van achttien graden bij een luchtvochtigheid van vijftig procent. De ideale condities voor onder andere 40.000 affiches, afgedekt met zuurvrij vloeipapier. Er zijn planken vol cd's, videotapes en cassettebandjes, plus de vaak antiquarische apparaten om ze op af te spelen.

De circuscollectie is indrukwekkend, net als de kostuums en maquettes. Toneelteksten vormen het hart van de verzameling: zo'n 35.000 vaak handgeschreven teksten uit de 17de tot en met 19de eeuw, eenzelfde aantal uit de 20ste eeuw.

Te weinig personeel
Maar juist in dit deel van de collectie dreigen nu gaten te vallen. "Het beheer van dit erfgoed kost geld, 250 euro per vierkante meter per jaar, maar de echte bottleneck zit bij het personeel."

"We zijn met de sluiting van het TIN van zestien naar drie medewerkers gegaan en dan kun je heel veel niet meer doen. Zo zijn we gestopt met het actief opvragen van Nederlandse scripts."

"Dat zijn er, over alle disciplines, jaarlijks zo'n duizend. Die worden vaak niet commercieel uitgegeven en ook niet altijd gedigitaliseerd en op internet ­gezet. Dat gaat dus verloren, terwijl het Nederlands cultureel erfgoed is. Het is een kwestie van beschaving dat we dat bewaren."

De stiefmoederlijke behandeling die het theaterverleden ten deel valt, staat niet op zichzelf. Cultureel erfgoed wordt in Nederland sowieso niet erg hoog aangeslagen. Zeker vergeleken met landen als Groot-Brittannië, waar bijna ­elke snipper historie wordt gearchiveerd en geconserveerd, zijn wij een natie van opruimers en weggooiers.

Met als gevolg dat als historici iets specifieks willen weten over bijvoorbeeld taalgebruik in het zestiende-eeuwse Amsterdam, ze moeten aankloppen bij Britse archieven.

40.000

De collectie van het opgeheven Theater Instituut Nederland wordt beheerd door UvA Bijzondere Collecties. Het gaat onder andere om 40.000 affiches van voorstellingen.

Gelukkig is er een geïnteresseerde nieuwe ­generatie. Elk najaar beginnen rond de 180 studenten bij de Reinwardt Academie met een studie cultureel erfgoed. "Erfgoed leeft door actuele discussies," stelt studieleider Renske de Groot.

"De intocht van Sinterklaas bijvoorbeeld of erfgoed zoals de standbeelden in het zuiden van de Verenigde Staten die omstreden zijn vanwege het slavernijverleden."

Afspiegeling van de samenleving
De blik op erfgoed verandert wel, stelt De Groot. "In het verleden bedienden we vooral de vaste bezoekersgroepen van musea: hoogopgeleid en wit. Maar erfgoed moet veel meer een afspiegeling zijn van de samenleving, anders wordt het in de toekomst niet meer gedragen."

"Wij besteden binnen de opleiding dan ook veel aandacht aan de vragen: wat is erfgoed en wie bepaalt dat? Ook het overdragen is belangrijk en daarbij is een steeds grotere rol weggelegd voor digitale technologie. Met erfgoed dat van zichzelf digitaal is, websites bijvoorbeeld, krijg je echter weer te maken met heel andere behoudsvraagstukken dan bij een monumentaal pand."

Prioriteiten van de stad
Ook de gemeente Amsterdam rekt de definitie van erfgoed op. "Er zijn flink wat onderwerpen bijgekomen," bevestigt Anette van Dijk, adviseur van Monumenten en Archeologie.

"Monumentale wandkunst, varend erfgoed en het ­immateriële erfgoed zoals immigratiestromen door de eeuwen heen. Maar monumenten krijgen ook nieuwe functies, zeker met alle bouwactiviteit in de stad. Bestaande gebouwen, groenelementen of water worden gebruikt om nieuwe wijken van identiteit te voorzien."

Twee jaar geleden stelde het college van B en W de Erfgoedagenda op, waarin de prioriteiten van de stad zijn vastgelegd. "Wij richten ons in eerste instantie op archeologie, gebouwen en landschappen. Dat heeft te maken met onze wettelijke taken: wij moeten adviseren als er ­gegraven wordt of monumenten verbouwd worden."

"Met het Amsterdams restauratiefonds helpt de gemeente particulieren met een lagerentelening om hun monumentale woning of bedrijfspand te onderhouden en herstellen. Daarnaast zijn er ook subsidies voor onderzoek naar herbestemming."

Tijdsbeeld
Die regelingen zijn er echter alleen voor aangewezen monumenten. Daar valt de historische elektrische tram die met nummer 30 door de stad tingelt bijvoorbeeld niet onder. Balt Korthals Altes ontfermde zich 51 jaar geleden over dit roerend erfgoed.

"Hij dreigde te verdwijnen en ik kocht de tram voor een bedrag van destijds 4000 gulden. Ik moest er geld voor lenen en werd werkstudent. In 1975 werd naar aanleiding van het 750-jarige bestaan van Amsterdam de museumtramlijn geopend."

Maar die wordt nu in zijn voortbestaan ­bedreigd. De gemeente wil woningen bouwen op het remiseterrein bij het Haarlemmermeer­station. De Vereniging Rijdend Electrisch Tram Museum is daarom een online petitie begonnen. "Dit soort erfgoed geeft een tijdsbeeld en bepaalt de couleur locale. Dat begrijpt iedere Amsterdammer."

Iedere Amsterdammer zal ook begrijpen dat met de uitdijende erfgoedlijst en gelijkblijvende middelen, er keuzes gemaakt moeten worden. "Gay Pride en de inhuldiging van Ajax kun je ook cultureel erfgoed noemen," stelt De Groot. "Wat voor mij erfgoed is, hoeft dat voor jou niet te zijn. Daarom moet je het er continu met z'n allen over hebben."

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden