'Het is de enige plek in Amsterdam waar de hele homogemeenschap samenkomt'

Herdenken en vieren zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Die gedachte komt nergens zo sterk samen als op het Homomonument. 'De hele wereld komt hier voorbij en gaat op het monument zitten.'

Beeld anp

Dansen op een monument. Het is niet direct waar Karin Daan aan dacht, toen ze haar ontwerp voor het Homomonument in 1981 aan de pers presenteerde. Maar dat het een levendig monument moest worden, stond buiten kijf. 'De eis van Stichting Homomonument was: geen zieligheid op een sokkel. Het herdenken van homoseksuele slachtoffers uit de Tweede Wereldoorlog was een gegeven, maar ook de hedendaagse functie werd in de opdracht sterk benadrukt. Een plek waar homo's en lesbo's zich in konden herkennen en waar ze een politieke vuist konden maken. Een monument als ontmoetingsplek en om te 'zijn'.'

De opening van het monument in 1987 werd gevierd met een straatfestival waar bekende artiesten als Ramses Shaffy, Mathilde Santing en Jan Rot optraden. Toch zou het monument in de jaren daarna niet meteen de levendige functie krijgen die Stichting Homomonument had beoogd. Kort na de onthulling lag de nadruk in eerste instantie vooral op herdenken. Het was de tijd waarin de aidsepidemie zijn eerste slachtoffers eiste.

Hoogwaardigheidsbekleders
Daan: 'Toen ik het ontwerp maakte, had ik nooit voorzien dat de driehoek op het water een gedenkplek met bloemen zou worden. Maar het is zo gegaan en het is een factor van belang geworden die me elke keer weer ontroert.' Het gedenken van aidsslachtoffers is nog altijd een belangrijke functie van het monument en ook de belangstelling voor de 4 mei herdenking groeide met de jaren. 'Het begon met een handjevol mensen, maar tegenwoordig zijn het er honderden, inclusief hoogwaardigheidsbekleders.'

Vanaf de jaren negentig zou het Homomonument ook op een andere manier gaan leven. Het eerste initiatief daartoe was de organisatie van het Roze Wester Festival op Koninginnedag: een festival dat in 1992 begon met wat optredens en een informatiemarkt, maar later zou uitgroeien tot een feest met duizenden bezoekers. Inmiddels wordt op Koningsnacht, Koningsdag, Bevrijdingsdag en tijdens Gay Pride op het monument gedanst.

Discussies over homorechten
Volgens Hennie Klein Gunnewiek van Pink Point, de gay informatiekiosk bij het monument, hebben die feesten een essentiële rol gespeeld bij het levend houden van het monument. 'Het is de enige plek in Amsterdam waar de hele homogemeenschap samenkomt'. Dat de rij voor het Anne Frank Huis op drukke dagen dwars over het monument loopt, zorgt volgens Klein Gunnewiek voor extra zichtbaarheid en interesse. 'De hele wereld komt hier voorbij en gaat op het monument zitten, zelfs complete orthodox-Joodse families.'

Omdat veel toeristen geen idee hebben dat het om een homomonument gaat, loopt Klein Gunnewiek er nog weleens heen met een folder. 'Sommigen schrikken en lopen weg, maar heel vaak ontstaan mooie en nuttige discussies over homorechten.

Bij het uitdragen van het homovriendelijke karakter van de stad raakte ook de Amsterdamse politiek steeds meer betrokken. 'Eind jaren negentig zagen we daarin een eerste hoogtepunt,' zegt oud-burgemeester Job Cohen, doelend op het glunderende gastheerschap van zijn voorganger Schelto Patijn tijdens de Gay Games in 1998. 'Prachtig om te zien hoe juist zo'n keurige man als Patijn daar totaal voor ging staan.'

Protestfunctie
Bij een andere grote mijlpaal, het homohuwelijk, was Cohen zelf nauw betrokken. Als staatssecretaris loodste hij het wetsvoorstel voor openstelling van het burgerlijk huwelijk door het parlement en als burgemeester van Amsterdam sloot hij het eerste homohuwelijk ter wereld. 'De homo-emancipatie is wezenlijk onderdeel van de Amsterdamse geschiedenis en het Homomonument is daar een symbool van. Als je ervoor zorgt dat zo'n monument blijft leven, hou je ook de geschiedenis levend.'

En de toekomst van het monument, hoe levendig ziet die eruit? Als het ligt aan Daan Smeelen, de huidige voorzitter van Stichting Homomonument, gaat het dansen op het monument door. 'Het bindt de gemeenschap en met een leuk feestje trek je ook de jongere generatie naar je toe. En jongeren komen echt niet alleen naar de feesten, ook tijdens herdenkingen zijn ze in steeds grotere getale aanwezig.' Ook wil de stichting de protestfunctie van het monument versterken door samen te werken met andere LGBT- en mensenrechtenorganisaties. 'We zijn te klein om dat allemaal zelf te initiëren, maar het Homomonument kan andere organisaties wel helpen en faciliteren. '

Verder denkt Smeelen dat voor een levendig Homomonument altijd zal moeten worden gezocht naar linken met het heden. 'Een prachtig voorbeeld daarvan vind ik de herdenking die we sinds een aantal jaar op Transgender Remembrance Day houden. Een ceremonie waarbij elke aanwezige een roos legt en de naam en leeftijd van een transgender opleest die dat jaar ergens in de wereld is vermoord. Ik kan je zeggen: die berg met rozen is behoorlijk groot.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden