Plus

Het IJplein: de verkeerde architectuur op de beste plek?

Leveren sloop en verdichting van het IJplein van Rem Koolhaas verlies of winst op voor de stad? Vermoedelijk winst, want zo bijster aantrekkelijk is de stadsvernieuwing uit de jaren tachtig - een goedmakertje voor de ADM-arbeiders - hier niet.

De appartementen aan het IJplein zijn gebouwd als urban villa's in het groen, neergestrooid als op een campus Beeld Eva Plevier

Heeft het IJplein de verkeerde architectuur op de beste plek van Amsterdam? Die discussie is opgelaaid, hoewel wethouder Eric van der Burg de gemoederen van de bewoners heeft geprobeerd te sussen. Zij waren de afgelopen tijd op de barricaden geklommen.

Aanleiding: het idee van de gemeente om een deel van de wijk in Noord te slopen ten behoeve van een fietsbrug over het Noordhollandsch Kanaal. Daarbij speelt natuurlijk de discussie over een fiets- en voetgangersbrug over het IJ.

Het rijt een wond open die al dertig jaar nooit helemaal is gedicht. Immers, het IJplein heeft zich genesteld in de gedempte insteekhaven van de vroegere Amsterdamse Droogdok Maatschappij.

Urban villa's
Wat nog aan de scheepswerf van weleer herinnert is het bekken tussen Motorwal en Motorkade, dat wordt omzoomd door een strook woningbouw en de loodsen waarin nu de Foodhallen, de studio's van de Dansmakers en café-restaurant Stork zijn gevestigd.

De laatste stuiptrekking van de ADM was het Festival of Fools, dat in 1980 in de toen lege hallen neerstreek. De Fools van toen zijn uitgestorven en de ADM is opgedoekt.

Voor de arbeiders op de scheepswerf kwamen de urban villa's tussen de Meeuwenlaan en het IJ als een goedmakertje voor het verlies van banen en het verdwijnen van de levendigheid in dat deel van Amsterdam.

Het is nu bijna niet meer voor te stellen, maar hier aan de noordkant van het IJ werd het geld verdiend met imposante scheepswerven en bijbehorende industrie. Daar is Damen Ship­repair, verderop aan het IJ, als enige nog van over.

Trespa en rietmatten
Het IJplein is tot stand gekomen dankzij veel inspraak van bewoners en ex-ADM-personeel. Die betrokkenheid typeerde de jaren tachtig waar bewoners zich in veel 'volkswijken' mobiliseerden tegen speculanten en investeerders - het heeft de stadsvernieuwing een gezicht gegeven.

Maar het moet gezegd: dat is een niet bijster aantrekkelijk gezicht. Natuurlijk hebben mensen met een bescheiden inkomen een fatsoenlijke woning gekregen, maar de architectuur is niet verheffend.

Gestuukte buitenmuren die snel smerig worden of verkleuren, trespaplaten op de gevel, balkonnetjes die zijn dichtgezet met rietmatten en betonnen galerijen die ook al snel vervuilden.

Het compromis is zichtbaar: had het IJplein in een tuinstad gelegen, dan had geen haan ernaar gekraaid. Maar het IJplein ligt vol in het zicht in de dynamiek van Noord.

Ontwerper van het stedenbouwkundige plan van het IJplein is Rem Koolhaas. Het gaat om een jeugdwerk uit de jaren tachtig, waarbij de Rotterdamse architect vastzat aan een ontwikkelingsbedrijf.

Koolhaas liet zich inspireren door de Berlijnse wederopbouw uit die tijd, die onder meer werd gekenmerkt door urban villa's, vrijstaande vierkante blokken in een soort campus.

Dit verklaart waarom een deel van het IJplein er zo DDR-achtig uitziet. De pastelkleuren van het stucwerk in de blokken van Hein van der Meer verbleekten al snel - dat heb je met het Nederlandse klimaat - en de centrale groenstrook veranderde in een hangplek, rond de rode muur van Alfred Eikelenboom, bedoeld als kunstwerk om de open ruimte te dichten.

Niet zo rampzalig
De grote stedenbouwkundige fout van het IJplein, die zich nu wreekt, is dat de bebouwing veel te laag is voor die imposante plek. De villa's hebben geen verbinding met het water doordat de dijk langs het IJ dit verhindert.

Wie er niet hoeft te zijn, zal er nooit komen. Veelzeggend is dat Koolhaas het project niet heeft opgenomen in zijn standaardwerk S,M,L,XL.

Vrije villa's op een veld, dat klinkt mooi, maar in de praktijk waait het er harder dan elders en wordt een gezellige, beschutte straat node gemist. Het IJplein is net zo min als het Museumplein een plein, en het winkelgedeelte aan de Motorwal (van Koolhaas) hoort tot de droevigste plekken van Amsterdam.

Het noodlot van het IJplein is dat het op een steenworp afstand ligt van uit de kluiten gewassen (woon)torens die laten zien hoe het ook kan. En er komt een metrostation aan de Sixhaven, met nog meer hedendaagse bebouwing.

Doorgangsroute
Het is verleidelijk een vergelijking te maken met Jeruzalem in de Watergraafsmeer, dat in maat en schaal net zo is ingehaald door de tijd en de omgeving. Jeruzalem, uit de jaren vijftig, heeft inmiddels een monumentenstatus.

Het verschil is dat Jeruzalem is geconcipieerd rond binnenhoven en door zijn stedenbouwkundige opzet veel meer beschut ligt dan het IJplein. Daarbij heeft Jeruzalem het voordeel dat het buiten de klauwen van ontwikkelaars langs het IJ ligt. Jeruzalem kan in alle rust gerenoveerd en gerestaureerd worden. Het IJplein moet vrezen dat het een doorgangsroute wordt voor langzaam verkeer.

Er is een hoop voor deze strategische plek aan het IJ en zijn bewoners: dat de urban villa's extra verdiepingen krijgen. Dan hoeft de sloop van een paar blokken niet zo rampzalig te zijn en krijgt de wijk van Koolhaas eindelijk het volume die het ruim 30 jaar heeft gemist.

Verdichting, verdichting, het woord is uitgegroeid tot een mantra om de woningbehoefte in de stad te stillen. Het IJplein leent zich ervoor.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden