Plus

Het Hembrugterrein flirt ook met Amsterdammers

Het Hembrugterrein in Zaandam staat te koop. Lang vormde het gebied met de oude wapen- en munitiefabrieken een afgesloten en voor velen onbekende wereld. Nu lonkt de stad.

Het interieur van een van de oude fabriekshallen Beeld Charlotte Odijk

Ooit lag er mosterdgas en blauwzuurgas opgeslagen en werden er granaten gedraaid, patronen gevuld en mitrailleurs gefabriceerd. En in de donkere en klamme kelder van gebouw 429, werd munitie getest op een tweehonderd meter lange schietbaan.

De ondergrondse schietbaan zou een ideale plek zijn voor een illegaal feest, maar dat stadium is het Hembrugterrein de afgelopen jaren al gepasseerd. De hekken zijn verdwenen en de keurige straatnaambordjes maken het zelfs al iets minder Instagramwaardig.

Creatieve industrie
De straten met namen als Kanonnenloods, Slaghoedje, Kruithuis, Valtoren en Grote Hulzen verwijzen naar de geschiedenis van het gebied, dat tot na de Tweede Wereldoorlog het hart van de Nederlandse wapenindustrie vormde.

In 1917 werkten er hier 8500 mensen in ploegendiensten aan de productie van wapens en munitie. Inmiddels ligt er glasvezel in de grond en heeft de creatieve industrie zijn intrek genomen in de monumentale panden.

In de hal waar zware vuurwapens werden gereviseerd kun je nu designmeubels kopen. Onder het dak met de uitkijkkoepel van de burgerluchtwacht print een robotarm tegenwoordig stoelen van vloeibaar gemaakt afvalmateriaal van oude koelkasten.

Ondergrondse schietbaan
En in de fabriekshal boven de ondergrondse schietbaan, met een fabuleus uitzicht op het Noordzeekanaal, vestigt zich binnenkort een 'experimenteel platform voor de kunst'. Ook is er een bierbrouwerij in aanbouw - tegenwoordig vaak het kroonstuk van een gebiedstransformatie.

Alleen: er zijn hier nog geen bewoners. "De afgelopen jaren hebben we veel geïnvesteerd in het gebied. Er is een toegangsweg, riolering is aangelegd, de stroomvoorziening is op orde, ernstig verontreinigde grond is gesaneerd en de monumenten zijn opgeknapt," zegt projectdirecteur Bas Boeker tijdens een wandeling over het terrein. "Nu is het tijd voor de volgende stap."

Deze week zette het Rijksvastgoedbedrijf het Hembrugterrein in de etalage. De nieuwe eigenaar moet ervoor zorgen dat er straks ook gewoond kan worden op deze plek op de noordoever van het Noordzeekanaal. Daarvoor heeft de nieuwe eigenaar straks 42 hectare tot zijn beschikking, een gebied ongeveer zo groot als het Rembrandtpark.

Veel vrijheid
De ontwikkelaar krijgt veel vrijheid voor nieuwbouw, maar moet zich wel aan enkele randvoorwaarden van de gemeente Zaanstad houden. Van de ruim honderd gebouwen op het terrein moeten de 49 gebouwen met monumentenstatus in elk geval overeind blijven.

Het aantal vierkante meters dat bebouwd kan worden wordt beperkt, zodat er ruimte is voor ongeveer duizend woningen. Bovendien moet het 'plofbos' behouden blijven.

Het voormalige wapendepot, het latere hoofdgebouw van de Artillerie Inrichting op het Hembrugterrein Beeld Charlotte Odijk

"Dat bos is aangelegd om een buffer te hebben tussen de stad en de munitiefabriek, voor het geval het mis zou gaan," zegt Dennis Straat (VVD), wethouder Ruimtelijke Ordening in de gemeente Zaanstad. "Maar dat bos is nu prachtig. Het is een kwaliteit die we nu aan de stad kunnen teruggeven."

Met 'de stad' bedoelt hij nadrukkelijk Zaandam. Toch flirt het Hembrugterrein ook met de Amsterdammers. Het moet straks een 'metropolitaan gebied' worden. Hemelsbreed is de afstand van het gebied naar Amsterdam Centraal net zo groot als van IJburg naar CS.

Sprong naar het zuiden voor Zaandam
Het Hembrugterrein wordt officieel tot Zaandam-Zuid gerekend, maar zou over een paar decennia net zo goed een deel van Amsterdam-Noord kunnen zijn. Dat stadsdeel breidt zich via de huidige woningbouw op Overhoeks en in de Buiksloterham almaar verder uit naar het westen.

Voor na 2025 zijn er al plannen voor het NDSM- en het Cornelis Douwesterrein. Het Hembrugterrein lijkt dan vanzelf ook in zicht te komen. "Ach, ik noem heel Amsterdam ook wel eens Zaandam-Zuid," zegt Straat.

"Maar die scheiding vind ik niet zo belangrijk. Sinds het opknappen van het centrum van Zaandam, waar een nieuw stadhuis, een hotel en de nieuwe gracht zijn gekomen, krijgt de stedelijkheid hier echt zijn plek. De ontwikkeling van het Hembrugterrein is een sprong naar het zuiden, tot aan het Noordzeekanaal. Met een beetje mooi weer zie je de hoofdstad liggen. En andersom ook. De metropool is aan elkaar aan het groeien."

De komende maanden kunnen geïnteresseerde marktpartijen een strategie opstellen met hun plannen voor de verdere ontwikkeling van het gebied. De vijf partijen met de beste plannen worden vervolgens uitgenodigd om een bod te doen. Over wat het terrein ongeveer moet opleveren wordt gezwegen: dat zou de prijs kunnen beïnvloeden. Aan het eind van het jaar moet de verkoopprocedure zijn afgerond.

Centrum van de wapenindustrie

De Artillerie Inrichting, de wapen- en munitiefabriek op het Hembrugterrein, stamt uit 1895. De fabriek werd gebouwd in opdracht van het departement van Oorlog. Het terrein lag binnen de Stelling van Amsterdam, zodat de krijgsmacht, in geval van belegering van eigen munitie kon worden voorzien.

In de jaren tachtig van de vorige eeuw kwam de productie in handen van het bedrijf Eurometaal N.V. Ook werden er civiele producten gemaakt, zoals fietsen en kinderspeelgoed. In 2003 sloten de poorten definitief. Het ministerie van Defensie was er toen al een paar jaar vertrokken.

Het Hembrugterrein is het derde terrein dat het Rijksvastgoedbedrijf in korte tijd te koop aanbiedt in de regio, na het terrein van de Bijlmerbajes en het bouwterrein Oostenburg in hartje Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden