Plus

Het hakt erin: Steenkool de stad uit

Amsterdam, de tweede steenkoolhaven van Europa, zet kolenoverslagbedrijven voor het blok: in 2030 moet het afgelopen zijn met steenkool.

Werkzaamheden bij de OBA Bulk Terminal Amsterdam in het Westelijk Havengebied Beeld Koen Suyk/ANP

De drie steenkoolterminals in de Amsterdamse haven moeten uiterlijk in 2030 overgaan op andere ladingstromen. Of ze moeten plaatsmaken voor andere activiteiten waar de haven meer toekomst in ziet, zoals industrie of de circulaire economie rond recycling van grondstoffen.

Koen Overtoom, in december benoemd tot nieuwe topman van het Amsterdamse havenbedrijf, zet 'een stip aan de horizon'. Door de kolenoverslagbedrijven Rietlanden en OBA nu al aan te kondigen dat steenkool per 2030 niet meer welkom is, krijgen die bedrijven ruim de tijd om over te schakelen op andere bulkstoffen, zoals mineralen, grondstoffen of reststromen.

In steenkool zit geen toekomst, concludeert de haven. Het klimaatakkoord van Parijs werpt zijn schaduw vooruit, omdat de brandstof veel CO2 uitstoot.

In het Duitse achterland, de bestemming van tachtig procent van de in Amsterdam overgeslagen kolen, fungeert steenkool nog vooral als achtervang voor de snel opgerukte zonne- en windenergie.

De Amsterdamse overslag van kolen zakte de laatste jaren al weg. Het is een vechtmarkt geworden met steeds kleinere marges. Opslag was ook al niet aantrekkelijk omdat de kolenprijs op de termijnmarkt zo mogelijk nog lager kwam te liggen.

Stroeve reacties
Vandaar het voorstel dat de haven doet in zijn vandaag gelanceerde vijfjarenplan om per 2030 afscheid te nemen van steenkool.

"Investeringen worden in deze markt altijd tien tot vijftien jaar vooruit gedaan. Ze horen het nu ruim op tijd van ons," zegt Overtoom. De eerste reactie van de terminalbedrijven omschrijft hij als 'stroef'. "Maar eentje vond het ook wel stoer dat we er eerlijk en open over waren."

"2030 is echt een stap voor ze, dat maakt het ongemakkelijk. De bedrijven moeten zichzelf opnieuw uitvinden. We dwingen ze te denken in nieuwe mogelijkheden. De mens is geneigd hetzelfde te blijven doen, net zolang tot het kapot is." Dat is ook niet in het belang van de haven. "We willen af van de lading, niet van de klant."

2030

De Amsterdamse haven ziet geen toekomst in steenkool. Uiterlijk 2030 moeten de drie terminals zijn overgeschakeld op andere lading

Overtoom wil daarvoor de erfpachtcontracten aangrijpen die tegen 2030 aflopen. Op zich hebben de bedrijven eenzijdig het recht die contracten te verlengen, maar ze weten ook dat ze op allerlei manieren van medewerking van de haven afhankelijk zijn, verwacht Overtoom. "Je kunt het elkaar moeilijker of makkelijker maken."

Want Overtoom wil de kolenterminals graag tegemoet komen. Overslag van mineralen gebeurt bijvoorbeeld niet in de openlucht, daarvoor hebben ze nieuwe loodsen nodig. De kades zijn interessant voor nieuwe ontwikkelingen. Het havenbedrijf wil daarin graag investeren, samen met de bedrijven. Als delen van hun terreinen braak komen te liggen in afwachting van andere lading, valt te praten over een lagere huur.

Hoe dan ook hakt het erin, als de haven verder gaat zonder kolen. Amsterdam is de tweede steenkoolhaven van Europa. Vorig jaar liep de import en export van kolen op tot 16,1 miljoen ton, ruim een vijfde van de totale overslag. In 2014 was het zelfs 19,5 miljoen ton. De drie kolenterminals, samen 110 hectare, hebben 350 mensen in dienst.

Indirect loopt het aantal banen dat gemoeid is met de kolenoverslag gemakkelijk op tot het vijfvoudige. "Het is best een enge stap," erkent Overtoom. En niet eerder vertoond door een haven, ook niet door grote broer en Europa's steenkoolhaven nummer één Rotterdam. "Het is uniek dat wij zo duidelijk zeggen dat we niet meer willen wat we hebben."

Koen Overtoom: 'We willen af van de lading, niet van de klant' Beeld ANP
Indirect loopt het aantal banen dat gemoeid is met de kolenoverslag gemakkelijk op tot het vijfvoudige Beeld ANP

"Maar die bedrijven weten ook: als je de laatste bent die het licht uitdoet, dan weet je zeker dat het stopt. En dan is het ook einde oefening voor het hele bedrijf." Voor de haven zou dat ook een slecht teken zijn. "Als je te laat bent, sta je bekend als een ouderwetse haven, een plek waar je niet moet zijn als industrie."

Benzine
De Amsterdamse haven kan bovendien voorlopig terugvallen op benzine. Want dat steenkool in de verdrukking komt, betekent voor Overtoom bepaald niet dat de dagen van alle fossiele brandstoffen geteld zijn.

In de grootste benzinehaven van de wereld ziet hij de overslag de komende jaren zelfs alleen maar groeien door nieuwe investeringen van Vopak en Zenith, dat de olieterminal van BP heeft overgenomen. "Ik denk dat we de komende vijftien jaar niet teruglopen in tonnen overslag."

Belangrijk, want door het zeehavengeld per ton overslag komt de haven uit de kosten. Vandaar ook de traditie om het belang van havens af te meten aan het aantal tonnen. Meteen na zijn aantreden zei Overtoom al dat hij in plaats daarvan meer wil kijken naar de waarde die de haven toevoegt aan de stad, door nieuwe industrie, investeringen, kennis en arbeidsplaatsen.

Dat is ook het voordeel van deze tijd: het gaat goed met de haven, die is niet overgeleverd aan fossiele brandstoffen. Verschillende overslagbedrijven breiden uit, luxejachtenbouwer Feadship zorgt voor werkgelegenheid en nieuw elan. Dus als de kolenterminals nu al afstand willen doen van terrein dat ze niet meer gebruiken, kan dat ook. "Het zou goed kunnen dat we komende jaren al stukken terugnemen zodat we die kunnen bestemmen voor andere dingen."

OBA en Rietlanden

Het is nog zeer de vraag of de Amsterdamse steenkoolterminals meegaan met de aankondiging van het havenbedrijf dat kolen hier per 2030 uit den boze zijn.

De twee bedrijven achter de drie terminals, OBA en Rietlanden, hebben kapitaalkrachtige en internationaal opererende aandeelhouders, die zich nog niet in de kaarten laten kijken. Zo blijkt nog maar eens dat de kolenterminals niet meer de lokale, Amsterdamse stuwadoors zijn zoals ze ooit begonnen.

OBA - met veruit de grootste kolenterminal, in de Westhaven - en Rietlanden willen niet reageren. Bij Rietlanden, dat kolenterminals exploiteert in de Afrikahaven en de Amerikahaven­, valt op dat de terminal in de Afrikahaven uit 2008 stamt en dus nog relatief jong is.

Rietlanden vindt het een taak voor moederbedrijf EDF om te reageren. Maar ook dat wil niets zeggen. Pikant is dat EDF juist een akkoord heeft met het Japanse energieconglomeraat Jera, dat de steenkoolhandelsactiviteiten van EDF wil overnemen. Begin april zou de overeenkomst worden afgerond.

OBA is onderdeel van de holding HES International, met als aandeelhouders de investeringsmaatschappijen Riverstone en Carlyle.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden