Plus

Het GWA zorgt dat het ambacht van het drukken niet verloren gaat

Verborgen parel in Oost is het Grafisch Werkcentrum Amsterdam. Een museum dat geen museum wil zijn: de drukpersen staan er om te gebruiken.

Letters komen uit de ontelbare houten lades en zijn er in alle formaten, en in lood of hout Beeld Eva Plevier

Loop door de oranje garagedeur op Molukkenstraat 200, en je kijkt gelijk aan tegen een robuuste kniehevelpers uit 1850, van het type waar de Groningse drukker en kunstenaar Hendrik Nicolaas Werkman veel mee werkte.

Een loodzwaar apparaat, afgewerkt met een grote leeuwenkop, en een van de meer dan tien persen die in de kleine ruimte staan. Zo is er ook de 'Grote Willem', de negentiende-eeuwse industriële papierpers, met een gigantisch handwiel, die de Utrechtse schilder en graficus Willem van Leusden ombouwde tot een etspers.

Grafisch erfgoed
De kniehevelpers is de nieuwste aanwinst van het Grafisch Werkcentrum Amsterdam (GWA) en Corine Elemans, beheerder van het centrum, kan er uitgebreid over vertellen. Over hoe er eigenlijk geen ruimte meer was voor nóg een pers in de ruimte achter de oude fabriek op de Molukkenstraat, waar door de firma Utermöhlen ooit verbanddozen werden geproduceerd.

Over hoe je de oude drukkers die het centrum als thuis beschouwen toch niets uit hun hoofd kunt praten. En over hoe het uiteindelijk toch allemaal paste en het een mooie aanvulling is.

Het GWA is een museum dat geen museum wil zijn in een nu nog anoniem stukje stad. Het grafisch erfgoed dat hier staat wordt nog volop gebruikt. Hier staan artefacten die juist niet verboden zijn om aan te raken. En het ruikt er naar verse inkt en papier. Kunstenaars, studenten, schrijvers, poëten en scholieren kunnen hier aan de slag met eigen drukwerk. Of verloofden of aanstaande ouders.

Ambacht
Drukwerk wordt steeds goedkoper. Voor honderd euro heb je tegenwoordig zo 20.000 flyers op A4-formaat. Dubbelzijdig gedrukt, in fullcolour. Met een paar muisklikken besteld, volgende dag in huis.

Bij het GWA werkt het iets anders. "We krijgen vaak verzoeken van mensen die hier hun trouw- of geboortekaartjes willen laten drukken," zegt Elemans. "Dat kan, vertellen we ze, maar dan moeten ze wel langskomen om te zien hoe zoiets werkt. Of om het zelf te doen."

Dat is namelijk de missie van het GWA: zorgen dat het ambacht van het drukken niet verloren gaat. Daarvoor is het behoud van drukpersen alleen niet voldoende, er is ook kennisoverdracht nodig. Dus organiseert de stichting cursussen voor alles wat met het ambacht te maken heeft: letterzetten, drukken, boekbinden, lino, etsen en grafische technieken, bijvoorbeeld. Of een cursus kartonnage, waarbij je kartonnen dozen leert maken.

Baskerville cursief
Wie nog onervaren is, en alleen van de oude druktechnieken gebruik wil maken voor bijvoorbeeld een trouwkaart, kan de hulp inhuren van de ervaren grafici die dagelijks in het centrum zijn. Die nemen je mee in het arbeidsintensieve proces, waar geen beeldscherm of toetsenbord aan te pas komt.

Letters komen uit de ontelbare houten lades met opschriften als Baskerville cursief, Times vet of Clarendon mager. Ze zijn er in alle formaten, en in lood of hout. De kapitalen liggen achter in de lades, de kleine letters voorin.

En in de machinekamer van het GWA bestaat control-Z niet. Hier kunnen handelingen niet ongedaan worden gemaakt. Alles moet met aandacht gebeuren. Letter voor letter worden teksten gezet. Talloze drukproeven worden gemaakt. En helemaal voorspelbaar zijn de oude persen nooit. Elke print is anders. De perfectie zit vaak in de imperfectie.

Beperkingen
Voor afbeeldingen kan gebruik worden gemaakt van de clichés, de vaste drukvorm met tekeningen of illustraties. Meer mogelijkheden biedt de polymeermachine, die van elk digitaal ontwerp een drukvorm kan maken. Maar de kracht van de oude druktechnieken zit hem vooral in de beperking, in de keuze uit vaste letters, formaten, clichés, kleur, papier en druktechniek.

"Er komen hier ook weleens studenten die normaal de hele dag achter een beeldscherm zitten. Ze zijn gewend om te werken met Photoshop en Indesign, waar de mogelijkheden echt oneindig zijn," zegt Elemans. "Vaak zijn ze meteen razendenthousiast over de oude technieken, juist vanwege de beperkingen. Dat zorgt juist voor creativiteit."

Rembrandt
Drijvende kracht achter het centrum was Wiek Molin, een voormalige letterzetter en twaalf jaar geleden een van de oprichters van het centrum. Dat was de eerste jaren vooral een club van liefhebbers, die al lang afgeschreven drukmachines van de schroothoop redde en weer opknapte. Er werd de eerste jaren gedrukt, gerookt en gedronken, maar geleidelijk professionaliseerde de club.

In het Grafisch Werkcentrum Amsterdam staan artefacten waarvan het juist niet verboden is ze aan te raken. En het ruikt er naar verse inkt en papier Beeld Eva Plevier

"Het is van belang dat de technieken niet verloren gaan," aldus Molin een paar jaar geleden. "Dat de kennis die er is om de persen te bedienen wordt overgedragen. Het is onze geschiedenis. Rembrandt is niet alleen bekend om zijn schilderijen, maar ook om zijn etsen. Dat is een diepdruktechniek."

Molin overleed in april op 68-jarige leeftijd. Bij het GWA missen ze hem nog elke dag. "Wiek was een kunstenaar en een perfectionist, met zo ontzettend veel kennis. Hij kon langslopen en zonder iets te zeggen iemands ontwerp een kwartslag draaien. Dan was het opeens goed."

Het GWA denkt weleens aan een grotere ruimte elders. Maar hoewel het klein en wat verborgen is, wordt gehecht aan de huidige plek. "Dit was echt de plek van Wiek. Elke schroef hier is door hem vastgedraaid. Hij kijkt altijd mee."

Bovendien, als in de buurt de Albert Heijn XL opengaat, wordt het GWA ook wat zichtbaarder. Dat kan goed nieuws zijn, want meer aanloop is altijd welkom. "Een parel kan ook iets te verborgen zijn."

Kerstkaarten

De werkplaats van het GWA is beschikbaar voor kunstenaars en
andere geïnteresseerden, al dan niet onder begeleiding van grafici. Nieuwe cursussen starten geregeld. Voor geboortekaartjes en ander drukwerk geldt een prijs per dagdeel en er moet worden betaald voor een polymeerplaat en het papier.

Op 27 november organiseert het GWA een cursus kerstkaarten drukken met letterpress-technieken. Kosten: 75 euro, inclusief materialen, glühwein, kerstkransjes en chocolademelk.

www.grafischwerkcentrum­amsterdam.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden