Plus

Het einde van 300 jaar tsarenfamilies te zien in de Hermitage

Honderd jaar na het uitbreken van de Russische Revolutie brengt de Hermitage Amsterdam de tentoonstelling 1917. ­Romanovs & Revolutie. Over de onafwendbare ondergang en bloedige executie van de laatse tsarenfamilie.

V.l.n.r.: tsaar Nicolaas II, Aleksej, Tatjana, Maria, Olga, tsarin Alexandra, Anastasia (1916) Beeld Getty Images

De dagen in het roze dagboekje zijn alvast handmatig doorgenummerd tot eind 1918. Het omslag is geborduurd door dochter Tatjana Romanov, die schreef: 'Mama ­dear, with my best wishes for a happier New ­Year'. Maar het nieuwe jaar zou verre van happier worden. De laatste ­notitie is van 16 juli 1918. 'Een grijze morgen, half elf naar bed,' noteert tsarina Alexandra Fjodorovna Romanov op wat de laatste dag van haar leven zou zijn.

Het dagboekje ligt op tafel uitgestald op een zolderverdieping van het Russische Staatsarchief in Moskou, waar de persoonlijke documenten van de Russische tsaren-­dynastie worden bewaard. Veiliggesteld uit het Winter-paleis in Sint-Petersburg - de Hermitage waar de Romanovs hun hofhouding hadden - en deel van een nog altijd ­onverwerkt verleden.

Stoffige stellingkasten vol dozen en mappen. Verkleurde en opgekrulde foto's, met punaises vastgeprikt, identificeren rij na rij de leden van de laatste tsarenfamilie.

Verraad
Niemand in de Sovjet-Unie die er in het communistische tijdperk zijn handen aan durfde te branden, laat staan dat buitenlanders in de Koude Oorlog toegang kregen tot de Romanoverfenis. Maar het is november 2016 en een ­afvaardiging van de Hermitage Amsterdam krijgt alvast documenten ter inzage die in een unieke bruikleen naar ­Nederland komen voor de tentoonstelling 1917. Romanovs & Revolutie. Een tentoonstelling die de laatste tsaren­familie dicht op de huid zit en stap voor stap de onafwendbaarheid van de ondergang van de Romanovs toont.

Zo dichtbij, ook op die tafel, ­alleen met witstoffen handschoentjes aan te raken: een bepalend document uit de wereldgeschiedenis. Het is de met potlood ondertekende akte van abdicatie van Nicolaas II, de laatste Russische tsaar. Gedateerd 2 maart 1917, na de Februarirevolutie ­gedwongen af te treden. "Met zwaar gemoed," vertaalt Svetlana ­Datsenko van de Hermitage Amsterdam zijn dagboekennotitie over die dag. "Verraad, lafheid en ­leugens zijn alom."

Het tsarengezin wordt verbannen naar Siberië, daar ­opgesloten, en in juli 1918 bloedig vermoord. Het is hét kantelpunt in de Russische geschiedenis.

Eerste smet
De tentoonstelling 1917. Romanovs & Revolutie laat zien hoe de keuzes en beslissingen van de laatste tsaar, ­Nicolaas II Romanov, het einde van ruim driehonderd jaar ­Romanovs betekenden en revolutie en burgeroorlog in Rusland ontketenden.

De kroning van Nicolaas II in 1896 is meteen een eerste smet op zijn blazoen. Hij is dan 26 en heeft weinig politieke affiniteit. Hij ontbeert de ­autoriteit en het charisma van zijn vader Alexander III, die hij na diens dood moet opvolgen in de lange familielijn van de Romanovs.

Bij de plechtigheid in Moskou vindt een stormloop plaats op de kroningscadeaus voor het volk; duizenden mensen worden onder de voet gelopen en ruim 1300 mensen komen om - desondanks worden de feestelijkheden voortgezet.

Verliefd
Gestaag boet Nicolaas in aan gezag. Na het verliezen van de oorlog tegen Japan in 1905 ontstaat een revolte en moet hij instemmen met de instelling van een parlement, de Doema. Het contrast tussen het naar binnen gekeerde hofleven en de erbarmelijke omstandigheden en steeds grotere onrust op het platteland is groot, de tsaar is blind voor de ontwikkelingen. Maar wellicht de grootste 'misstap' in het hoofdstuk van de laatste tsaar: zijn liefde voor Alix van Hessen-Darmstadt, die als tsarina de naam Alexandra Fjodorovna krijgt.

Tsaar Nicholaas II Beeld SSPL via Getty Images

Hij is zestien als hij verliefd wordt, zij twaalf. Zijn moeder is fel tegen hun verbintenis gekant, haar grootmoeder Queen Victoria ook. Maar op zijn sterfbed geeft Alexander III alsnog toestemming voor hun huwelijk.

'Darling,' schrijft Fjodorovna in een van haar dagboeken aan haar Nicolaas in het Engels dat hun voertaal is, 'het is moeilijk gelukkiger te zijn dan wij zijn geweest. En wanneer dit leven voorbij is, zullen we elkaar in het hiernamaals weerzien om tot in de eeuwigheid samen te zijn.' Ze krijgen vier dochters: Olga, Tatjana, Maria, Anastasia, en zoon Aleksej.

Maar zo hecht als hun gezinsleven, zo los staan tsaar en tsarina van de sociale onlusten die uitmonden in de revoluties van 1917 en de omwenteling naar een communistisch regime. Liefst trekken ze zich terug op hun ­buitenverblijf Tsarskoje Selo ten zuiden van Sint-Petersburg. Het prestige van het tsarenrijk taant.

Bloederziekte
De norse Alexandra Fjodorovna is bij het volk weinig geliefd, als geboren Duitse bovendien verdacht wanneer Rusland in oorlog raakt met Duitsland. Haar bemoeienis met staatszaken is onevenredig groot, zeker wanneer ­Nicolaas op haar aandringen het opperbevelhebberschap van de Russische troepen op zich neemt - uit een van de ruim 1600 brieven die ze in die tijd wisselen: 'Laat zien dat je de baas bent. Sorry schattebout, maar je weet dat je te vriendelijk en aardig bent.' Nicolaas beschouwt haar als zijn ogen en oren en laat haar min of meer het ­bewind overnemen.

Maar ook is Alexandra Fjodorovna draagster van het hemofiliegen - de alleen op mannelijke nakomelingen overdraagbare 'bloederziekte'. Zoon Aleksej, vijfde kind en troonopvolger, erft de ziekte waarbij elke bloeding ­dodelijk kan zijn en wordt daarmee hun achilleshiel; het zeer gelovige tsarengezin raakt in de ban van de duistere gebedsgenezer Raspoetin die Aleksej behandelt en ook de tsarina, die ten prooi valt aan aanvallen van hysterie. Raspoetin krijgt steeds meer invloed aan het hof -­ wat nog meer kwaad bloed zet.

Stille getuigen
Terug naar het Russisch Staatsarchief, nu op een andere zolderverdieping, die van het regionale museum in Jekaterinenburg, Siberië. Afdelingshoofd Nikolai Neuimin leidt rond door de permanente Romanovtentoonstelling. Hij blijkt een welhaast persoonlijke band met het tsarengezin te hebben.

Hij was als vrijwilliger betrokken bij de opgraving van hun lichamen in de bossen, is een vat vol gruwelijke details die ogenschijnlijk emotieloos worden meegedeeld. Vanaf tientallen privéfoto's aan de wanden kijken de Romanovs mee.

Zijn collectie herbergt een aantal stille getuigen van hun executie. Neuimin hanteert zijn aanwijsstok: delen van een trapleuning (tik), de gietijzeren haard (tik) die door Nicolaas als grote asbak werd gebruikt.

Groot gietijzeren raamwerk (tik) van de kelder van het Ipatjevhuis, de woning van de rijke handelaar Nikolaj Ipatjev waar de Romanovs in ballingschap worden ondergebracht. En in de nacht van 1918 argeloos de dood in worden gejaagd.

'O here god'
Ze worden 's nachts uit bed gehaald, vertelt Neuimin, krijgen te horen dat ze voor hun eigen veiligheid elders worden ondergebracht. Met lijfarts, kok en twee bedienden moet het Romanovgezin wachten in de kelderruimte.

Op een 3D-animatie van het Ipatjevhuis die ook naar Nederland komt, is hun laatste gang huiveringwekkend realistisch te volgen. Voor de zwakke Aleksej, die door zijn vader naar beneden wordt gedragen, en de tsarina worden nog stoelen aangerukt. Dan klinkt het doodvonnis. "O here god! Wat? Wat?" zijn de laatste woorden die Nicolaas kan uitbrengen.

"Om 2.33 is de tsaar doodgeschoten," is de droge eerste melding van commandant Jakov Joerovski aan Moskou. Hij eist alle verantwoordelijkheid voor de moord op - of hij ook in opdracht heeft gehandeld van het nieuwe communistische bewind, is tot op de dag van vandaag onduidelijk.

Een foto toont de kogelinslagen in de keldermuur. Maar kogels ketsen af op de schat van ruim acht kilo diamanten en juwelen die de meisjes in hun korsetten hebben genaaid, dus wordt woest met bajonetten op hen ­ingestoken.

Zwavelzuur
De spoorbielzen die de plek markeren in de bossen bij ­Jekaterinenburg waar negen van de lichamen jarenlang verborgen lagen, zijn ondergesneeuwd. Even verderop de meer recente vindplaats van de schamele resten van kroonprins Aleksej en zijn zus Maria.

De ruimte waarin de tsarenfamilie werd afgeslacht Beeld Getty Images

Op de moord volgt oeverloos, dronken gesol met de ­lijken. Ze worden, ontdaan van kleding en juwelen, in een mijnschacht geworpen die niet diep genoeg blijkt. De ­volgende dag komen de executeurs terug.

Ze doen een­ ­poging de lichamen onherkenbaar te maken met zwavelzuur en ze te verbranden. De truck waarmee ze hun slachtoffers naar een andere plek willen overbrengen, komt vast te zitten in de modder. Er volgt een ad hoc ­begrafenis in het bos. Decennialang blijft ongewis wat er precies met de tsarenfamilie is gebeurd.

Schedels
De mijn waarvan lang werd aangenomen dat de Romanovs daar verbrand waren - er waren verbrande kledingresten gevonden, een enkel vingerkootje - is nu een klooster en herdenkingsoord. Zeven houten kerken staan er, voor elk lid van het gezin één.

In brons kijken de vijf tsarenkinderen kijken er hemels omhoog, hun hoofden bedekt met puntmutsen van sneeuw. Dit Gamina Jama is bekostigd door rijke notabelen. En is in het weekend met alle drukte net Disneyland, bromt Neuimin.

Maar drie kilometer verderop in de bossen heerst doodse stilte. Neuimin wijst en vertelt, over de schedels die er in 1979 al waren gevonden. Amateurhistorici ­waren op aanwijzingen van familie van de executeurs en getuigen op zoek gegaan. De resten werden weer begraven, uit angst voor de communistische autoriteiten, in afwachting van 'betere tijden'.

In stukken gehakt
Kroonprins Aleksej en zijn zus Maria, vertelt Neuimin, zijn door de ­executeurs in stukken gehakt en verbrand, en een paar honderd meter verderop begraven. Om verwarring te zaaien, in het geval de lichamen worden gevonden en in verband worden gebracht met de tsarenfamilie. Veertig stukjes bot, een luttele 170 gram, is wat van hen resteert. Twee kruisen markeren de plek waar zij in 2007 werden gevonden.

Het Ipatjevhuis wordt in 1977 afgebroken, het is eerste partijsecretaris Boris Jeltsin die het bevel uit Moskou laat uitvoeren. In de woorden van Neuimin: "Geen huis, geen vragen." Er dreigde binnenlandse verering van het tsarengezin en anti-Sovjetgezinde buitenlandse poppenkijkerij, het huis werd een symbool en moest dus weg.

Diezelfde Jeltsin laat als president op de plek van het Ipatjevhuis in 2003 een witte basiliek bouwen: de Kerk van het Verspilde Bloed. Gewijd aan het tsarengezin, hun laatste gang naar de kelder is er in een prozaïsche sculptuur verbeeld. Het is een symbolische herdenkingsplaats die jaarlijks duizenden pelgrims trekt.

Want als met de perestrojka die 'betere tijden' ­inderdaad aanbreken, wordt officieel melding gedaan van de vindplaats en in 1991 beginnen de opgravingen. Op 17 juli 1998, tachtig jaar na de moorden, worden de tsaar, drie van hun kinderen en hun bedienden bijgezet in de Petrus- en Pauluskathedraal in Sint-Petersburg. Het dna-­onderzoek naar Aleksej en Maria is nog niet ­afgerond. De tsarenfamilie is in 2000 heilig verklaard.

Helden
"Het bloedbad in Jekaterinenburg is een van de meest schandalige gebeurtenissen uit onze geschiedenis," ­aldus de officiële verklaring van Jeltsin bij de bijzetting in 1998. "We willen berouw tonen voor de zonden die onze voorouders hebben begaan."

Maar de deelnemers aan de executie konden zich in communistische tijden nog lang helden wanen. Commandant Joerovski, die de executies leidde, laat zich voorstaan op zijn rol. Hij geeft tot zijn dood in 1938 ­interviews en houdt lezingen. Bij de viering van tien jaar revolutie schenkt hij een van de gebruikte wapens aan het staatsmuseum van de hedendaagse geschiedenis in Moskou.

Zijn begeleidende brief aan de museumdirecteur van 13 maart 1927 komt voor de Amsterdamse delegatie als ­verrassing. Joerovski noemt de colt waarmee hij persoonlijk Nicolaas heeft doodgeschoten, de Mausers waarmee de meisjes in het gezicht worden geschoten als ze nog steeds in leven blijken.

"Oezjasno," prevelt Svetlana Datsenko van de Hermitage Amsterdam als ze ­Joerovski's woorden vertaalt, verschrikkelijk. Wat was, schrijft hij haast verwijtend, toch de reden voor die 'rare levenslust' waardoor die meisjes maar niet dood wilden gaan? Een zucht, dan zachtjes nog een keer: "Oezjasno."

Tentoonstelling: 1917. ­Romanov & ­Revolutie, ­Hermitage Amsterdam, 4 februari tot 17 september 2017, ­www.hermitage.nl.

Russisch icoon, gemaakt na de heiligverklaring van de Romanovs in 2000 Beeld Getty Images

De tentoonstelling

1917 is het kanteljaar in de ­Russische geschiedenis, waarin met de Februarirevolutie een einde kwam aan ruim driehonderd jaar Russisch keizerrijk.

"We laten zien hoe Sint-Petersburg in 1900 nog bruist," zegt hoofd tentoonstellingen Marlies Kleiterp, "maar het is dansen op een vulkaan. De politieke en ­sociale omstandigheden worden steeds explosiever, maar ondertussen leven de ­Romanovs in een bubbel."

Meer dan 250 objecten zijn overgebracht van de Hermitage in Sint-Petersburg, de staats­archieven en andere musea waaronder dagboeken, tekeningen en speelgoed van de kinderen, schilderijen, filmbeelden en ­privéfoto's.

Maar ook een ­bajonet die na de Oktober­revolutie, waarbij Lenin en zijn bolsjewieken de macht grepen, werd gebruikt bij de executie van de tsarenfamilie. Kleiterp: "De ­Oktoberrevolutie was de ­dramatische opmars naar een nog dramatischer einde."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden