Plus PS

Het botert weer met de Oranjes: 'Amsterdam is keuriger geworden'

De relatie tussen Amsterdam en de Oranjes is ingewikkeld, maar een stuk minder slecht dan vaak wordt verondersteld. Niet voor niets viert de koning zijn verjaardag op de Dam.

'Van enige vijandigheid tussen Willem-Alexander en de hoofdstad is tegenwoordig al helemaal geen sprake' Beeld anp

Een 'lefgozertje dat in zijn hele leven nog nooit een zak heeft gepresteerd'. Zo noemde de Amsterdamse gemeenteraadsfractie van het Links Akkoord, de voorloper van GroenLinks, Willem-Alexander in 1988.

De partij was het niet eens met de royale jaarlijkse toelage van de kroonprins en verwoordde dat op z'n Mokums.

Dwarsheid
Amsterdammers gaan prat op hun dwarsheid en cultiveren met graagte hun allergie voor autoriteit. Een lichte afkeer van het koningshuis hoort daar schijnbaar bij.

Toen Geert Mak Máxima in de Stopera toesprak bij haar officiële kennismakingsbezoek aan Amsterdam, in 2001, waarschuwde hij haar dan ook. "We blijven halve republikeinen," zei hij, hiermee sprekend namens alle Amsterdammers.

"We respecteren het werk van het staatshoofd, we herkennen het belang van de rituelen en de symboliek, we houden van het theater van de monarchie en vaak ook van de hoofdrolspelers, maar we worden een beetje zenuwachtig als mensen er echt in gaan geloven."

Ook de Oranjes hebben het niet zo op Amsterdam, zo gaat tenminste het gerucht.

In 1999 liet koningin Beatrix zich tegenover Kamerleden ontvallen dat haar zoons voor een avondje stappen uitweken naar Brussel of Londen, omdat Amsterdam te onveilig zou zijn.

Zelf zou zij ook weinig warme gevoelens koesteren voor de stad, na de rellen bij haar huwelijk in 1966 en bij haar inhuldiging in 1980.

Volksaard
Kortom, het botert niet tussen Amsterdam en de Oranjes. Maar waar is die premisse op gebaseerd? De Amsterdamse volksaard is ongetwijfeld een stuk diffuser dan Mak deed voorkomen: achter de grote bek van menige Amsterdammer schuilt een best oranjelievende inborst.

En wat de koninklijke familie van Amsterdam vindt is sowieso giswerk. Aannames over het gevoelsleven van de Oranjes kennen doorgaans dezelfde basis als berichten van Kremlinwatchers: heel weinig informatie, heel veel speculatie.

Nachtrust
Het beeld van de getroebleerde relatie tussen Amsterdam en het koningshuis behoeft dus wellicht enige relativering. Want als de Oranjes echt zo'n hekel aan Amsterdam hebben, waarom kiest Willem-Alexander er dan voor om zijn 50ste verjaardag samen met 150 andere jarigen in Amsterdam te vieren?

En als Amsterdam echt niets moet hebben van het koningshuis, waarom zou het GVB dan tramlijn 14 laten omrijden als de Oranjes in het Paleis op de Dam slapen, zodat de koninklijke nachtrust niet verstoord wordt?

Twee tamelijk lukrake voorbeelden natuurlijk, maar mogelijk waren de rookbom tijdens het huwelijk van Beatrix en Claus en het Kroningsoproer van 1980 dat ook wel en is Amsterdam eigenlijk veel koningsgezinder dat Amsterdammers willen toegeven.

Enthousiaste Jordanezen trekken de koets
De rivaliteit tussen de hofstad en de hoofdstad voert terug naar de tijd van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Den Haag was de stad van de deftige adel, Amsterdam die van de kooplieden die minder gevoelig waren voor rangen en standen. Eigenwijs en lastig bovendien, waarbij in Den Haag voortdurend de angst bestond dat Amsterdam te machtig werd.

Maar al in de negentiende eeuw werden in Amsterdam Oranjevieringen gehouden, met name in de volksbuurten. Die feesten werden uitbundiger vanaf 1848, toen de macht van de koning door de grondwetswijziging danig werd ingeperkt.

Koning Willem III maakte elk jaar in april een rijtoer door de stad en werd in de Jordaan juichend onthaald. Er gaan zelfs verhalen dat de paarden van de koets in de Willemsstraat werden afgespannen, waarna de koets door enthousiaste Jordanezen werd voortgetrokken.

"Willem III stond te boek als onbesuisd, zijn bijnaam was koning Gorilla. Maar uit onderzoek blijkt dat dit imago vooral in linkse kringen bestond, verder was hij behoorlijk populair," zegt historica Anne Petterson, die promoveerde op het populair nationalisme van de negentiende eeuw.

Oranjefurie
Toen socialisten in 1887 pamfletten verspreidden waarop de koning belachelijk werd gemaakt, was voor Oranjegezinde Jordanezen de maat vol. De Oranjefurie brak uit: socialistische boekwinkels werden geplunderd en kroegen waar socialisten zich ophielden, werden bestormd.

Twee jaar later deed de Amsterdamse bevolking koningin Wilhelmina bij haar inhuldiging de Gouden Koets cadeau.

Pas na de Tweede Wereldoorlog bekoelde de relatie. Dat prinses Beatrix uitgerekend een Duitser als huwelijkspartner uitkoos, eentje die ook nog eens bij de Hitlerjugend had gezeten, viel niet goed in de stad waaruit zoveel Joden waren gedeporteerd.

Provo's en krakers
Om die reden wilden Beatrix en Claus hun huwelijk ook niet in Amsterdam laten plaatsvinden, maar de regering besloot anders. De afloop is bekend: een rookbom in de Raadhuisstraat ontsierde de trouwdag op 10 maart 1966.

Veertien jaar later hadden de provo's plaatsgemaakt voor krakers, en was bij de inhuldiging van koningin Beatrix de chaos nog groter. En terwijl in de Nieuwe Kerk de schoten en de politiehelikopters hoorbaar waren, stak de jonge Willem-Alexander zijn duim op naar zijn moeder, als een hart onder de riem.

Naar verluidt was Willem-Alexander ook het brein achter het verrassingsbezoek dat Beatrix op Koninginnedag in 1988 aan de Jordaan bracht. De spontane kus die zij daar kreeg van een uitbundige Jordanees markeerde ook de verzoening tussen de Oranjes en Amsterdam.

Goed gevoel voor humor
Van enige vijandigheid tussen Willem-Alexander en de hoofdstad is tegenwoordig al helemaal geen sprake. Hij is fan van Ajax, vaart op sommige warme dagen door de grachten en kwam begin jaren negentig, tijdens zijn studententijd, geregeld naar Amsterdam om een avondje uit te gaan.

In 1995 stond hij, biertje in zijn hand, vriendin Emily aan zijn zijde, op het balkon van Paradiso tijdens een concert van de Rolling Stones.

Het huwelijk tussen Willem-Alexander en Máxima in 2002 en de inhuldiging in 2013 verliepen zonder wanklank. Deels had dat te maken met de tijdsgeest, die een stuk minder antiautoritair was dan toen Beatrix in het huwelijk trad en de troon besteeg. Maar wat ook meespeelt is dat de stijl van Willem-Alexander, die een stuk losser is dan zijn moeder, beter past bij het Amsterdam van nu.

Je zou kunnen zeggen dat Amsterdam en de Oranjes naar elkaar toe zijn gegroeid. "Amsterdam is wat keuriger geworden dan in de tijd van Beatrix, en Willem-Alexander heeft een gevoel voor humor dat wel past bij dat van de Amsterdammers," ziet ook Justine Marcella, hoofdredacteur van Vorsten.

"Hij komt hier ook geregeld met zijn dochters, ze zijn naar het Tropenmuseum gegaan en naar Nemo. Het is niet ondenkbaar dat een van de prinsesjes in Amsterdam gaat studeren."

Hun/ons Paleis op de Dam
Van enige animositeit tussen de koning en Amsterdam is dus geen sprake, en andersom lijkt alles ook pais en vree te zijn. Slechts een heikele kwestie blijft nog bestaan tussen de Oranjes en de hoofdstad: het Paleis op de Dam.

Oorspronkelijk diende het 'gebouw zonder ingang' als stadhuis, maar nadat het in 1808 aan koning Lodewijk Napoleon werd aangeboden, bleef het paleis in koninklijke handen.

En dus zit het stadsbestuur nu opgescheept met de Stopera, een gebouw dat qua lelijkheid nauwelijks een gelijke kent in de binnenstad, terwijl het Paleis op de Dam het grootste deel van het jaar ongebruikt blijft. Om de zoveel tijd klinkt dan ook gemor: wat moet die koning met dat paleis waar hij zelden komt?

Voordeel
Zo bezien is de viering van zijn vijftigste verjaardag in het paleis niet alleen een sympathieke geste van Willem-Alexander aan de hoofdstad, maar ook een strategische keuze. Hoe vaker hij gebruikmaakt van het gebouw, hoe minder munitie hij geeft aan Amsterdamse republikeinen die het paleis terug willen voor de stad.

Bijkomend voordeel voor de koning: mocht een van zijn dochters inderdaad kiezen voor een studie in Amsterdam, dan weten zij zich in elk geval verzekerd van een leuke studentenkamer op een A-locatie.

Lees ook: Een selfie met de koning en Deze mannen lijken op de koning

2013: Koning Willem-Alexander en koningin Maxima arriveren bij de Nieuwe Kerk voor de inhuldiging. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden