Het Bloemendaalse moeras: waar ging het mis?

Het bestuur van Bloemendaal struikelt van de ene crisis naar de andere. Wat is er toch aan de hand in de rijkste gemeente van het land?

De elfduizend woningen in Bloemendaal hebben een gezamenlijke WOZ-waarde van 5,6 miljard euro Beeld Rink Hof

Wat hadden ze gelachen in De Uitkijk, het restaurant waar elke dinsdagavond de Bloemendaalse Rotary samenkomt. De leden konden weken vooruit met de verhalen die de ronde deden. Zij zouden de lakens uitdelen in het villadorp. Het gemeentebestuur? De gemeenteraad? Loopjongens van de elite, gevestigd in monumentale panden aan de Hoge Duin en Daalse Weg, die kronkelend over het bij wielrenners geliefde Kopje voert, langs De Uitkijk, naar de hockeyvelden - nog zo'n plaats waar de rotarians hun zaken zouden bedisselen.

Het idee alleen al! In e-mails dreven ze er de spot mee. Met de groeten van de oppermachtige bewoners aan de Hoge Duin en Daalse Weg, zetten ze onderaan hun berichten.

Toch komen de beweringen niet van de eerste de beste. De vorige week opgestapte waarnemend burgemeester Aaltje Emmens-Knol schreef het kort voor de zomer op in een rapport over de bestuurlijke cultuur. Ze schetste een dorp waar college, raad en ambtenaren niet op kunnen tegen de mondige bevolking. Niet zo gek in een dorp dat zich in officiële stukken opwerpt als 'exclusief woonmilieu' voor 'captains of industry'. Wie zulke inwoners nastreeft, kan het krijgen ook. Op hun werk zijn ze de baas, waarom dan niet in hun dorp?

Een dorp waarvan het bestuur van de ene crisis naar de ander struikelt. Het blijft voor buitenstaanders een moeilijk te begrijpen fenomeen. Bloemendaal heeft mooie woningen in het groen, de zee binnen handbereik, een leuke winkelstraat en een openluchttheater. Een recept voor groot geluk, zou je denken, maar de vertegenwoordigers van de 22.000 inwoners vechten elkaar nu al bijna anderhalf jaar de gemeenteraad uit. Maakt geld dan toch niet gelukkig?

'De eenvoudige burger is hier multimiljonair,' zegt Meindert Fennema, emeritus hoogleraar politicologie aan de Universiteit van Amsterdam, auteur van boeken over onder anderen Geert Wilders en prominent lid van de plaatselijke GroenLinksafdeling.

Eigen brandweerkorps
Jan de Jong zou zo'n eenvoudige Bloemendaalse burger kunnen zijn. Met de miljoenen die hij verdiende als durfinvesteerder is hij eigenaar van landgoed Schapenduinen. Als voorzitter van het Platform van Landgoed Eigenaren een man van betekenis. 'Zodra een nieuwe wethouder aantreedt, dient hij zich aan voor een gesprek,' zegt een topambtenaar in het dorp.

De Jong reageert niet op vragen van deze krant over zijn beweerde machtspositie. Hij geldt als de motor achter een lobby om de brandveiligheid op de landgoederen te verbeteren. Volgens een ingewijde onderhield hij eerder dit jaar de burgemeester over de noodzaak van een eigen brandweerkorps, zodat de aanrijtijden naar de vaak afgelegen villa's met kwetsbare rieten daken worden verkort. Financieel een onhaalbare kaart: er zouden miljoenen mee zijn gemoeid. De Brandweer Kennemerland heeft meer zaken aan zijn hoofd, zoals de bescherming van Schiphol en de Hoogovens. Toch dringt de gehele gemeenteraad aan op betere brandveiligheid. Er komt een speciale brandweereenheid voor het blussen van rieten daken. De landgoedeigenaren zinnen in een werkgroep met gemeente en brandweer op extra maatregelen.

De slag om Elswoutshoek
Voedsel voor de stelling dat de echte macht huist op de landgoederen en in de vrijstaande villa's. Daar kijken ze niet op tegen gemeenteraad en college. Een wethouderspost? Iets voor pensionado's. De overheid? Een sta-in-de-weg.

Het verklaart ook het massieve verzet tegen de elf miljoen euro kostende restauratie van het schitterende maar verouderde gemeentehuis, waar ambtenaren 's winters met jassen aan zaten. Fennema: 'Tegenstanders van de restauratie heb ik voorgesteld in elk pand van meer dan een miljoen met slechts twee bewoners vier ambtenaren in te kwartieren. Konden ze niet om lachen.'

Waar de verbouwing binnen budget is voltooid, sleept een ander hoofdpijndossier zich voort. Dat draait om de broers Rob en Hans Slewe, opgegroeid in Amsterdam-West en groot geworden in de horeca en een bedrijf in hippe verlichting. Dankzij hun zakelijke successen konden ze in 2009 neerstrijken op Elswoutshoek, een op dat moment in ernstige staat van verval verkerend landgoed. Met behulp van gerenommeerde bureaus werd een plan van aanpak ontwikkeld, dat schipbreuk leed op gebrek aan medewerking van de gemeente.

De slag om Elswoutshoek houdt Bloemendaal al jaren gegijzeld. Een stoet aan deskundigen en gezagsdragers beet zijn tanden erop stuk, van de Nationale Ombudsman tot een oud-commissaris van de koningin. In de tussentijd struikelden een burgemeester, een paar wethouders en menig raadslid over de zaak.

Na de zoveelste crisis werd begin dit jaar Aaltje Emmens-Knol door commissaris van de koning Johan Remkes ingevlogen als interim-burgemeester. Haar opdracht, blijkens een persbericht van de provincie: het verbeteren van de bestuurscultuur en toezien 'op een heldere en eenduidige toepassing en handhaving van wet- en regelgeving' - dus geen willekeur richting de gebroeders Slewe.

Acht maanden later is ook Emmens-Knol diep weggezakt in het Bloemendaalse moeras. Pogingen de bestuurscultuur te veranderen leden schipbreuk. Moegestreden diende ze maandag haar ontslag in. Diezelfde dag stapte D66 uit de coalitie met GroenLinks en VVD, waarmee de chaos compleet is.

Ons soort mensen
Typerend voor de sfeer in de gemeenteraad is een klacht die Marielys Roos van eenmansfractie Hart voor Bloemendaal vorige maand uitte. Roos - algemeen beschouwd als dé onruststoker van de raad - klaagde over het ontbreken van camera's in het presidium, het bestuur van de gemeenteraad waarin de fractievoorzitters de vergaderorde bepalen. Kort daarvoor was ze achter gesloten deuren verbaal gekielhaald in het presidium, nadat ze in een openbare vergadering een collegestuk had afgedaan als 'een zooitje'. 'Ik ben niet veilig bij het presidium,' aldus Roos.

Moet een bewakingscamera voor intern politiek overleg uitkomst bieden? Een duidelijker symptoom van de Bloemendaalse crisis is niet gauw voorhanden.

Meindert Fennema ziet het probleem niet. 'Eigenlijk functioneert de raad naar behoren, met uitzondering van mevrouw Roos. De burgemeester wilde dat de raadsleden meer zouden samenwerken. Maar politiek is ook strijd. Om het met een hyperbool te zeggen: ik ben tegen het verbod op haat zaaien. Als politicus wil ik haat kunnen zaaien jegens mensen die onrecht doen.'

Daarmee lijken we te zijn aanbeland bij de Slewebroers, wat Fennema niet gezegd wil hebben. Een rechtszaak is snel gevoerd in Bloemendaal. De Slewes proberen al jaren tevergeefs toestemming te krijgen voor uitbreiding van de woning op hun landgoed. Niet eenvoudig in Bloemendaal, dat terughoudend is met bouwactiviteiten op landgoederen, ter bescherming van het rustieke karakter. Fennema: 'We hebben vijftien landgoederen. Iedereen wil daar bouwen, dan gaat de waarde sterk omhoog. Er schuilen geweldige belangen achter.'

De Amsterdamse broers op hun beurt zeggen dat de gemeente hen stelselmatig tegenwerkt, terwijl hun landgoed in verval raakt. Het zou te maken hebben met hun achtergrond. Ze zijn niet 'ons soort mensen'. Als bewijs voeren ze een brief aan van toenmalig burgemeester Ruud Nederveen, waarin hij de broers 'nouveaux riches' noemt.

De broers zien zich gesterkt door onafhankelijk onderzoek, waarin de gemeente 'bedenkelijk handelen' is aangewreven: verzoeken van de broers werden getraineerd of ten onrechte afgewezen, controles waren extra intensief, terwijl overburen uit het goede kamp bij uitbreidingen geen strobreed in de weg werd gelegd.

Einde van een lijdensweg
Het zich voortslepende conflict leek begin dit jaar in de buurt van een oplossing te komen toen onder leiding van waarnemend burgemeester Emmens-Knol wethouder Jur Botter van D66, ook nieuw in Bloemendaal, een poging ondernam het verzoek van de gebroeders Slewe met een schone lei in behandeling te nemen, zonder last van het verleden. Alle partijen beloofden zelfbeheersing.

Het initiatief werd vrijwel meteen getorpedeerd door Meindert Fennema. De fractieleider van GroenLinks haalde zijn gram in zijn maidenspeech begin dit jaar, waarin hij de excuses hekelde. Eerder al schilderde hij in een column op de website van de Volkskrant de Slewes af als doortrapte zakenlieden, die hun landgoed willen veranderen in een commercieel recreatiepark en tegenstanders intimideren.

Fennema acht de broers medeschuldig aan de aftocht van zijn partijgenote Marjolijn de Rooij. Zij verslikte zich als wethouder in het dossier-Elswoutshoek toen ze de Slewes in het Haarlems Dagblad betichtte van intimidatie. Na heftige protesten bood het college excuses aan en trad De Rooij af. Het was het einde van een lijdensweg, waarbij ze regelmatig huilend aan de collegetafel zat.

Voor de Slewes voelde het als een nieuwe aanval van de gemeente. Fennema was als GroenLinksbestuurslid nauw betrokken bij het collegeakkoord, dat de speelruimte voor landgoedeigenaren verder inperkt. De voorbije maanden was Fennema bovendien fractievoorzitter van GroenLinks. In die periode publiceerde hij op de website The Post Online een toelichting op zijn kritiek op de Slewes.

Een lokale politicus die als columnist bewoners in zijn gemeente aanvalt. Is dat gepast voor een volksvertegenwoordiger die onpartijdig belangen moet afwegen? Fennema vindt van wel: 'Ik mag me toch in de openbaarheid verdedigen?'

Zijn laatste column behelsde zijn verweer bij de Raad voor de Journalistiek, waar Rob Slewe een klacht tegen hem heeft ingediend. 'Fennema maakt ons zwart, omdat zijn wethouder en de burgemeester op dit dossier zijn gevallen,' zei Slewe op een zitting van de raad eind augustus. De raad beraadt zich nog op een uitspraak. Ondertussen heeft de Volkskrant een bijzondere ingreep gedaan. De kop boven de column ('In Bloemendaal is de maffia de baas') is vervangen door 'Conflicten stapelen zich op in Bloemendaal'.

Rob Slewe vermoedde dat Fennema voor de column was gesouffleerd door Tames Kokke, de laatste zes jaar de belangrijkste wethouder van de VVD, van oudsher de grootste partij in het dorp. Kokke verzette zich steevast tegen pogingen van de Slewes om te bouwen.

Na een beroep van Slewe op de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) gaf de gemeente vorige week mailverkeer vrij tussen Fennema en Kokke. Daarin moedigt Kokke Fennema aan in de Volkskrant te schrijven dat buren van de Slewes door hen zouden zijn bedreigd. 'Ik juich van harte toe dat het verhaal op zo'n wijze wordt gepubliceerd.' Twee dagen later voegt Kokke eraan toe dat 'een oude bekende' van de broers 'uit angst voor repressie' niet naar buiten durft te treden. 'Mag ik die oude bekende benaderen?' vraagt Fennema.

Voor de Slewes nader bewijs van een complot tegen hen. De vermoede beramers hebben inmiddels het veld geruimd. Kokke hield ruim twee weken geleden zijn afscheidsreceptie. Fennema zwaaide vorige week af. Net als Kokke ontkent hij dat zijn vertrek iets te maken heeft met de Slewes. Maar hij wist al een paar maanden dat het Wob-verzoek lag te branden op de gemeenteburelen.

Complexe gemeente
Vrijgave van de mails ging niet zonder slag of stoot. Volgens ingewijden wilde de VVD ze geheim houden. D66-wethouder Jur Botter zou gedreigd hebben dan af te treden, wat hij deze week alsnog deed.

Botter werd de afgelopen maanden bijgestaan door Martien Kuitenbrouwer. De oud-stadsdeelvoorzitter van Amsterdam-West is gespecialiseerd in bemiddeling bij conflicten rond overheden. Na een trits door de gemeenteraad geblokkeerde adviezen legde ze afgelopen maand haar taken neer. Ze wil er weinig over kwijt: 'Bloemendaal is een complexe gemeente; het lijkt wel of men de problemen niet wil oplossen.'

Aanvankelijk was haar bemiddelingstraject succesvol en leken de broers de ruimte te krijgen voor hun gewenste verbouwing. Er gloorde een raadsmeerderheid, met alleen de VVD mordicus tegen en coalitiepartners GroenLinks en D66 verdeeld.

In de hoop de aarzelende collegepartijen over de streep te trekken won het gemeentebestuur vier juridische adviezen in. 'Alsof één niet genoeg is,' zegt een betrokkene. De adviezen waren eensluidend: de broers mogen bouwen. Wethouder Kokke, toen nog in functie, bleef tegen. Hij liet aantekenen dat hij als enige in het college niet akkoord ging, een politieke zeldzaamheid.

Zo leken de zaken voor de Slewes zich begin deze zomer ten goede te keren. Het college gaf groen licht. Het was buiten de fractieleiders van VVD, D66 en GroenLinks gerekend. In hun ogen hadden de broers hun rechten verspeeld door een onderhandse eigendomsruil, een zacht gezegd onhandige actie waarmee ze het wantrouwen versterkten. In het zomerreces - toen de voorstanders van een vergunning in de fracties van GroenLinks en D66 met vakantie waren - vroegen de fractievoorzitters een vijfde advies, waarvan de gedroomde uitkomst vaststond.

Is het mogelijk toch een vergunning te weigeren, luidde de vraag aan advocatenkantoor Houthoff Buruma. Met veel mitsen en waren stelde dat de opdrachtgevers tevreden: het kan, al bestaat het risico dat de rechter de gemeente straks terugfluit. Daarop trok de raad het eerder afgegeven 'ruimtelijk kader' in, een unicum in Nederland.

Er volgden twee nieuwe juridische adviezen, die wezen op de mogelijke onrechtmatigheid van het raadsbesluit.

In een paar maanden tijd zijn dus zes (!) betaalde adviezen verzameld, die stellen dat de Slewes mogen bouwen. Maar omdat het college beducht is voor een nieuwe botsing met de gemeenteraad, geeft ze de broers ook in tweede instantie geen toestemming om te gaan bouwen.

Ook andere landgoedbezitters worstelen met het gemeentelijke beleid. De eigenaar van Duinlust krijgt vooralsnog geen toestemming om appartementen te bouwen. 'In z'n algemeenheid kun je zeggen dat landgoederen door hun hoeven zakken doordat er niets mag,' is het enige wat hij kwijt wil. Een hoge ambtenaar beaamt dat: 'Er staat een hek om Bloemendaal.'

Op onverwachte momenten staat dat hek op een kier, als de raad weer eens van mening verandert en 'revitalisering' van landgoederen bepleit, zonder dat duidelijk is wat hieronder wordt verstaan. 'Bloemendaal is te klein,' verzucht Henk Schell, de enige PvdA'er in de gemeenteraad. 'De enige oplossing is een fusie met een andere gemeente. Dan ben je minder kwetsbaar.' Zitten omliggende gemeenten te wachten op de Bloemendaalse intriges? Schell zat eerder in de raad van Bennebroek, dat in 2009 onder Bloemendaals hoede kwam, mede met zijn instemming. 'Ik heb er dure spijt van.'

Voor dit verhaal werden gesprekken gevoerd met huidige en voormalige bestuurders, ambtenaren, landgoedeigenaren en andere betrokkenen.

'Vervuld met spijt'

We zullen het nooit meer doen, is de strekking van een deemoedige brief die de gezamenlijke fracties van de Bloemendaalse raad deze week naar commissaris van de koning Johan Remkes stuurden. Het voortijdige vertrek van waarnemend burgemeester Aaltje Emmens-Knol vervult de fracties met spijt.

Enigszins pijnlijk is de belofte van de raad om mee te werken aan het door Emmens-Knol ingezette traject om de bestuurscultuur in Bloemendaal gezond te maken. Als die toezegging twee weken eerder was gedaan, had de waarnemend burgemeester er nu nog gezeten. Dat zal ook de gedachte zijn van Remkes bij het zoeken van een opvolger.

Vroeger op school was het zo: als de leraar maatschappijleer was weggepest, stuurde de directie de leraar Duits naar de klas om orde op zaken te stellen. Er staat Bloemendaal nog wat te wachten.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden