Plus

Het Amsterdamse nachtleven van 1980 op honderden polaroids

Bettie Ringma (1944) en Marc H. Miller (1946) legden met een polaroidcamera in 1979 en 1980 het Amsterdamse nachtleven vast. Hun werk is nu te zien.

Marc H. Miller aan het werk in Amsterdam, 1980 Beeld Bettie Ringma/Marc H. Mille

Rex. Homolulu. Zanzibar. Café Mascotte. De Zon. De Amsterdamse kunstenares Bettie Ringma en haar toenmalige partner Marc H. Miller, een conceptual artist uit New York, maakten tussen 1979 en 1982 dagelijks een kroegentocht langs locaties met exotische en fantasievolle namen.

Het kunstenaarsduo portretteerde vooral in de buurten rondom de Nieuwmarkt en het Rembrandtplein de bezoekers van kroegen die nooit dicht leken te gaan. Nachtvlinders, prostituees, animeermeisjes, kroegtijgers, dronkaards en vooral ook eenzame gastarbeiders wilden maar wat graag door het kunstenaarsduo worden vastgelegd. Hun polaroidcamera, die ter plekke een foto ontwikkelde, zorgde in die dagen nog voor opwinding.

"We vroegen meestal 5 gulden voor een foto," zegt Ringma vanuit New York, de stad waar zij in de jaren ­zeventig woonde en die sinds enkele jaren opnieuw haar thuisbasis is. "Het was voor ons in eerste instantie een basis­inkomen."

Bettie Ringma aan het werk in Amsterdam, 1980 Beeld Bettie Ringma/Marc H. Mille

Ringma en Miller realiseerden zich snel dat hun baantje in de nacht meer was dan bijverdienen. Ze legden alle kanten van het nachtleven vast in een stad die op drift was - Amsterdam had een rauw karakter in die tijd, met krakershuizen die op ontploffen stonden en een drugsprobleem waar niemand zich raad mee wist.

Ringma: "Het waren jaren waarin alles leek te kunnen. Er was grote vrijheid en tegelijk deed die vrijheid niet iedereen goed. De Zeedijk, waar wij veel kwamen, was een plek waar veel Amsterdammers met een grote boog omheen liepen. Te gevaarlijk. En misschien ook wel te treurig, met al die verslaafden en zwervers. Wij gingen daar dwars doorheen."

"We fotografeerden in zeemanskroegen, Turkse cafés op de Zeedijk, in de travestietenclub Madame Arthur en ook in de Whiskey a Go Go bij het Leidseplein. De stamgasten zagen ons graag komen. Een polaroid werd gezien als een bevestiging van dat magische moment in de nacht, als alles even goed lijkt te zijn."

Strandfoto's
Het idee om met een camera langs kroegen te gaan - pas later werden de Indiase en Pakistaanse fotografen met een polaroidcamera in het nachtleven een alledaags verschijnsel - hadden ze in New York opgedaan, waar Ringma en Miller in de jaren zeventig onderdeel waren van een vitale kunstenaarsscene die alles eraan deed om kunst zo gewoon mogelijk te maken.

Op een warme zomermiddag zagen ze bij Coney Island een fotograaf op het strand polaroids maken van strandgangers. "Dat leek ons leuk om te doen," zegt Marc H. Miller, in een café op de Zeedijk, waar hij later die middag met kunstagent Manuela Klerkx heeft afgesproken om de expositie in galerie Stigter Van Doesburg voor te bereiden.

'Ko in Cafe de Zon' Beeld Bettie Ringma/Marc H. Mille

Miller: "Bettie en ik dachten: wij gaan ook van die foto's maken in Zandvoort. Dat werd geen succes. Het zand was slecht voor de camera, en de Nederlanders waren terughoudend. Alle vrouwen lagen weliswaar topless op het strand, maar dat betekende niet dat we zomaar foto's konden maken. Er heerste een zeker wantrouwen."

In het Amsterdamse nachtleven was van schuchterheid of terughoudendheid geen sprake. Integendeel: mensen gingen zoenend en kroelend op de foto, en met regelmaat lieten mannen lallend en drinkend hun broek tot op de enkels zakken.

Ringma: "Nu ziet dat er heftig uit, maar in mijn herinnering is dat niet zo. Het was vooral een vrolijke boel. Met drank overgoten. En zoals we weten moedigt dat mensen aan tot gedrag dat bij daglicht niet zo snel wordt vertoond. Exhibitionistisch gedrag, en op zijn minst uitgelaten."

'In Club Homolulu' Beeld Bettie Ringma/Marc H. Mille

Ringma herinnert zich lange avonden langs de Wallen en de andere 'routes', altijd maar op zoek naar klanten. Miller en zij fotografeerden beiden en ze wisselden ook elkaar af, omdat er regelmatig mannen waren die met haar op de foto wilden. "We hadden vaak te maken met wat toen nog gastarbeiders heette. Die lieten zich dan met mij vastleggen, en stuurden de foto naar het thuisfront. Om de indruk te wekken dat ze een Nederlandse vrouw aan de haak hadden geslagen."

Culthit
Op een gegeven moment besloten Miller en Ringma om contact te zoeken met Polaroid, om te vragen of zij, als een soort ambassadeurs van de polaroidfoto, niet korting konden krijgen op de dure fotorollen. Ze lieten ook weten een tentoonstelling te willen maken, met de portretten als een ongefilterd spiegelbeeld van de nacht.

De reactie van het bedrijf was boven verwachting : ze kregen een voorraad gratis ter beschikking zodat ze voortaan ook foto's konden maken voor eigen gebruik. Miller: "Dat was fantastisch. We kregen films voor vijfhonderd foto's. Deze foto's, te zien op de expositie, zijn eigenlijk duplicaten: we maakten twee keer dezelfde foto. Eentje werd verkocht. De andere hielden we zelf."

'Een drinkende groep in The Old Bell' Beeld Bettie Ringma/Marc H. Mille

De tentoonstelling in Amsterdam was klein, maar na de publicatie van een artikel in Nieuwe Revu kregen Ringma en Miller plotseling veel aandacht in de kroegen en nachtclubs. Miller: "Het werd een culthit. Mensen klampten ons overal aan en wilden per se een foto. We maakten er wel meer dan 150 per nacht."

Bijna 40 jaar later heeft de tijd haar werk gedaan. De foto's, zelfs die met blote billen en mistroostige piemels, zijn ontroerende herinneringen geworden, verwijzend naar wilde jaren die nog dichtbij lijken en toch ook al verzonken zijn in de tijd. Miller: "Wij fotografeerden zonder poespas. Het was de werkelijkheid en niets anders. Die werkelijkheid is inmiddels anders. Dat geeft de polaroids een andere betekenis. Het is een tijdsbeeld. En misschien ook wel een eerbetoon aan de ongebondenheid."

Roken en drinken
Ringma: "Mensen zaten toen minder strak in hun schema's. Er werd gerookt, gedronken, en ik weet niet wat allemaal. Nu zijn sigaretten taboe en staat het gebruik van alcohol in elk geval op werkdagen ter discussie. Er is veel veranderd. Veelal ten goede, denk ik eerlijk gezegd. Al mis ik de authenticiteit van toen wel. Het was, ondanks het tumult, een tijd waarin minder toneel werd gespeeld."

De expositie in galerie Stigter Van Doesburg betekent voor beide kunstenaars veel. Hun collectie is, vinden ze, een zorgvuldig geregistreerd hoofdstuk uit de Amsterdamse geschiedenis. Miller: "Het is een mooie gedachte dat onze foto's bij verzamelaars thuis komen te hangen. Al hoop ik ook dat de authentieke polaroids uiteindelijk door een Amsterdams museum worden aangekocht. Daar horen ze thuis. Als ode aan een tijd dat Amsterdam op zoek was naar zichzelf."

Barmeisjes in Cafe Mascotte Beeld Bettie Ringma/Marc H. Mille
'Tante Tina en Klaas in Cafe Populair' Beeld Bettie Ringma/Marc H. Mille
'Christien en klanten in Camlica' Beeld Bettie Ringma/Marc H. Mille
'Proost in Cascade' Beeld Bettie Ringma/Marc H. Mille

Expositie bij Stigter Van Doesburg

In 1979 verhuisden de kunstenaars Bettie Ringma en Marc H. Miller van New York naar een woonboot in Amsterdam. Om in hun levensonderhoud te voorzien, gingen ze polaroids verkopen in Amsterdamse kroegen. De twee polaroidfotografen werden al snel graag geziene gasten: ze groeiden uit tot de huis­fotografen van de Wallen en omstreken.

Vijf of zes dagen per week schuimden Ringma en Miller bruine cafés, Turkse cafés, sportbars, gaybars, discotheken en toeristententen af: ze raakten ­bevriend met de vaste clientèle, die met hen, of ­andere bezoekers, op de foto wilde.

De verzameling 'bar polaroids' van Ringma en Miller is een amalgaam van popart en conceptuele kunst. Bij galerie Stigter Van Doesburg (in samenwerking met KLERKX) zal een kleine selectie originele polaroids te koop worden aangeboden. Daarnaast zullen er twintig scans op het formaat 30x30 centimeter worden verkocht (elk in een oplage van 8, voor 750 euro per stuk).

Locatie: Stigter Van Doesburg
Adres: Elandsstraat 90
Opening: zaterdag 13 januari, om 17.00 uur
Te zien: tot en met 17 februari 2018

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool.nl.