Het Amsterdam van de vergeten schilder

Martin Monnickendam legde het veranderende leven in de Amsterdamse binnenstad vast. Het Stadsarchief kreeg ruim zevenhonderd tekeningen van de vergeten schilder en stelt die nu tentoon.

Het is een hardnekkige kunstenaarsmythe. Schilders leven in armoede, maar na hun dood krijgen zij eindelijk waardering. Dat het ook anders kan, bewijst de levensgeschiedenis van Martin Monnickendam (1874-1943). Een schilder die het aan niets ontbrak, maar die na zijn dood al snel in de vergetelheid raakte.

Dat moet veranderen, vindt de Stichting Vrienden van de schilder Martin Monnickendam, die in 1973 werd opgericht door de Amsterdamse notaris Ruud van Helden. De stichting, die zich inzet voor de nalatenschap van de kunstenaar, heeft 2009 uitgeroepen tot Martin Monnickendamjaar.

Het Stadsarchief, het Rijksmuseum, het Amsterdams Historisch Museum, het Joods Historisch Museum, Stadsherstel en Artis besteden in 2009 aandacht aan de schilder. Als kers op de appelmoes verschijnt bovendien een driedelige oeuvrecatalogus van 1100 bladzijden, waarin alle bekende 4300(!) schilderijen en tekeningen van Monnickendam zijn afgebeeld.

Het ging Monnickendam zijn hele leven voor de wind. Als kind wilde hij niets liever dan tekenen en zijn ouders steunden hem daarin. Hij bezocht de Rijksakademie onder leiding van de legendarische August Allebé. Vele buitenlandse tentoonstellingen en reizen volgden. En vele successen.

Monnickendam leefde goed van zijn werk. Hij had een fraai huis met een groot atelier aan de Stadhouderskade. Ter gelegenheid van zijn vijftigste verjaardag kreeg hij een overzichtstentoonstelling in het Stedelijk Museum. De hele Amsterdamse kunstwereld gaf acte de présence op de opening, de rest van Nederland werd via het Polygoonjournaal op de hoogte gebracht.

Breitner, Isaac Israëls en Willem Witsen
Aanvankelijk staat zijn werk in de traditie van schilders zoals Breitner, Isaac Israëls en Willem Witsen, die stedelijke onderwerpen vonden in het bruine-grijze palet van de Haagse School. Monnickendam onderscheidde zich van zijn voorgangers door zijn kleurgebruik. Vooral het blauw en rood spatten af en toe van het papier. Het geeft een onmiskenbaar twintigste-eeuwse touch aan de stadsgezichten van deze kunstenaar, die modern was, maar geen vernieuwer. Het is alsof je naar tekeningen kijkt van Breitner die een pilletje geslikt heeft.

Om de herinnering aan Mon-
nickendam levend te houden schenkt de stichting nu 707 werken op papier aan het Stadsarchief. Deze tekeningen vormen niet alleen een artistiek hoogtepunt in het oeuvre werk van Monnickendam, ze geven ook een heel aardig beeld van allerlei plekken in Amsterdam die in de loop der tijd voorgoed zijn veranderd.

De kern van de schenking is een serie pasteltekeningen die Monnickendam maakte tijdens de Eerste Wereldoorlog. Kunsthandelaar Bernard Houthakker vroeg hem toen het verdwijnende Amsterdam vast te leggen. De Jodenbuurt, waar tijdens de Eerste Wereldoorlog veel huizen werden gesloopt. Het Paleis voor Volksvlijt, op de plek van de Nederlandsche Bank. En steeds is het verschrikkelijk druk op straat. De tekeningen herinneren ons er aan dat de binnenstad veel dichter bevolkt was dan tegenwoordig.

De laatste tekeningen op de tentoonstelling zijn daarentegen opvallend leeg. In de Tweede Wereldoorlog werd het voor Monnickendam - die als jood verplicht werd een ster te dragen - steeds gevaarlijker zich in het openbaar te begeven. Architect Jan de Meijer gaf hem daarom opdracht om interieurs te tekenen van panden die hij ging restaureren. De pastels van vervallen Amsterdamse panden zouden Monnickendams laatste werken worden. In januari 1943 overleed hij aan een longontsteking, vlak voor de onvermijdelijke deportatie. (KEES KEIJER)

Het Amsterdam van Martin Monnickendam. Stadsarchief. T/m 3 mei.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden