Plus

Herengracht 502 dwingt respect af namens zijn bewoners

Na enige twijfel zullen Femke Halsema en haar gezin dan toch verhuizen naar de ambtswoning. Ze is niet de eerste burgemeester die overtuigd moest worden van de voordelen van Herengracht 502.

De periode tussen twee burgemeesters wordt vanouds benut om de ambtswoning stevig te verbouwen.Beeld Rink Hof

'Een hooghartig huis, met zijn kolommen, dat zich niet laat innemen maar alleen gelijken aanvaardt.' Een herkenbare beschrijving van essayist Kees Fens voor wie goed kijkt naar het statige gebouw vlak bij de Gouden Bocht aan de Herengracht. Namens zijn bewoners, die het hoogste gezag van de stad verpersoonlijken, dwingt het huis respect af.

Vorig jaar nog stond de woning midden in de belangstelling. Op 20 september 2017 nam een menigte van honderden inwoners voor de deur afscheid van burgemeester Van der Laan met een groot applaus, toen hij, door ziekte geveld, daar zijn laatste dagen doorbracht. Vanuit het raam van zijn appartement op de derde verdieping genoot hij van het eerbetoon. Kort daarna overleed hij er.

Dat er een burgemeester in het harnas stierf was nieuw, maar reuring is er altijd geweest in en rond het patriciërshuis. Door zijn bijzondere bewoners weerspiegelt het gebouw het verloop van de geschiedenis van Amsterdam.

Deze zomer lopen er vooral bouwvakkers in en uit. Zoals wel vaker wordt de tijd tussen de oude en de nieuwe burgemeester gebruikt om de woning aan te passen aan de moderne tijd. Er is asbest aangetroffen op de derde verdieping en ook de keuken en de (tweede) badkamer zijn aan reno­vatie toe. De verbouwing kost 150.000 euro.

Telefoon en koelkast
Bijna 350 jaar staat het nu aan de Herengracht, als onderdeel van de vierde uitleg, een van de stadsuitbreidingen van Amsterdam. Het huis werd in 1672 gebouwd als woning en pakhuis door koopman Paulus Godin, die zijn vermogen deels vergaarde door de slavenhandel van de West-Indische Compagnie. Een in 2006 onthulde plaquette naast de hoofdingang herinnert hieraan.

Deze zomer lopen er vooral bouwvakkers in en uit de ambtswoning.Beeld Rink Hof

De kavel lag na de eerste koop overigens zes jaar braak, zodat het voor de dubbele prijs aan Godin kon worden doorverkocht. Speculatie is van alle tijden. Later werd ook de aanpalende kavel aan de Keizersgracht bij het complex betrokken, waar een koetshuis werd gebouwd.

De hoge kolommen bij de voordeur verrezen pas bij een verbouwing omstreeks 1791, toen het geslacht Deutz het huis in eigendom had. Honderden jaren lang werd 502 bewoond door patriciërs en industriëlen. Onder hen waren al enkele burgemeesters in de oude zin van het woord, toen het nog een duobaan was die rouleerde onder Amsterdamse notabelen.

Daar kwam in 1927 verandering in toen het pand de officiële ambtswoning werd van de Amsterdamse burgemeesters, met als eerste bewoners Willem de Vlugt en zijn vrouw. De gemeente kreeg het pand voor niets, van de particuliere eigenaar.

Maar die schenking had veel weg van ordinair handjeklap. Volgens de Vereniging Vrienden van de Amsterdamse Binnenstad schonk directeur Karel van Aalst van de Nederlandsche Handel-Maatschappij het pand aan de gemeente als bedankje voor een bouwvergunning voor het uit de kluiten gewassen nieuwe hoofdkantoor van de bank, De Bazel op de Vijzelstraat.

Dat ontwerp week zo af van de omliggende bebouwing dat een douceurtje nodig was om gemeentelijke mitsen en maren glad te strijken.

Opnieuw werd het huis met de kolommen flink verbouwd. 'Niet minder dan 35 werklieden waren een aantal weken doende om het huis in te richten naar de eischen die de nieuwe bestemming er aan stelden,' beschrijft het Stadsblad dat jaar.

Beeld Rink Hof

Voor het eerst in zijn bestaan werd het huis met de kolommen voorzien van een telefoonaansluiting en een koelkast. De Vlugt genoot van het stadspaleis aan de gracht, en liet elke avond het diner opdienen in de eetzaal door medewerkers in livrei.

Communistische gemeenteraadsleden in die tijd weigerden aanwezig te zijn bij de officiële opening vanwege alle pracht en praal.

Gedwongen verhuizing
Het gebruik van het huis veranderde na de oorlog. Net als Eberhard van der Laan in 2010 was burgemeester Arnold Jan d'Ailly in 1947 niet direct te porren voor het idee zijn comfortabele woning elders in de stad op te geven. In het geval van d'Ailly moest de Noord-Hollandse commissaris van de Koningin het echtpaar zelfs dwingen om te verhuizen.

Om hun tegemoet te komen werd het huis opgeknipt in verschillende delen. Op de tweede verdieping werd een appartement met een eigen keuken gerealiseerd, zodat het burgemeestersgezin daar een afgeschermd leven kan leiden.

De begane grond en de eerste verdieping werden exclusief bestemd voor representatieve ontvangsten in de 18de- en 19de-eeuwse stijl­kamers, zoals die tot vandaag de dag worden gehouden.

Twintig jaar later liet burgemeester Ivo Samkalden het woonappartement naar de derde etage verplaatsen, omwille van de privacy. De nieuwe parketvloer, die niet binnen het budget van deze verbouwing paste, betaalde hij zelf.

Met de vestiging van de ambtswoning op nummer 502 was het definitief gedaan met de rust in de Gouden Bocht. Halverwege de jaren zestig besmeurde Provo de trappen aan de voorkant.

Begin jaren tachtig, toen burgemeester Wim Polak er woonde, was het gebouw mikpunt van grimmige krakersacties, die de ruiten ingooiden en rookbommen naar binnen wierpen.

Het dieptepunt vormt een mislukte bomaanslag op burgemeester Ed van Thijn in november 1985. In het pand naast de ambts­woning waren twee bommen geplaatst ter hoogte van de slaapkamer van Van Thijn. Alleen door een defect ontstekingsmechanisme werd een ramp voorkomen.

Hond in de binnentuin?
Ook tijdens de jaren van Van der Laan werd het huis vaak gebruikt om stoom af te blazen, onder meer door boze taxichauffeurs die in het holst van de nacht de burgemeester en zijn gezin wakker toeterden.

De asielzoekers van We Are Here stonden in 2014 ook een keer op de stoep, maar hadden er waarschijnlijk geen rekening mee gehouden dat Van der Laan naar buiten kwam om hen in niet mis te verstane bewoordingen de les te lezen. Overdag is permanent een bode aanwezig in het huis, bovendien is het pand goed beveiligd.

Nu is het de beurt aan Femke Halsema en haar gezin. Net als Van der Laan en d'Ailly twijfelde zij even aan de verhuizing. Want de ambts­woning mag voor veel mensen een droomhuis zijn, het gebrek aan groene buitenruimte in de grachtengordel maakt de locatie veel minder geschikt voor de hond van de familie Halsema.

Beeld Rink Hof

En om het beest nu driemaal daags zijn behoefte te laten doen in de door de Saskia Albrecht gerenoveerde binnentuin, kan ook niet de bedoeling zijn.

Ook de kosten kunnen een overweging zijn. Halsema heeft een woning in Oost, maar zal voor het gebruik van de ambtswoning maandelijks een huur van rond de 2000 euro moeten betalen.

In oktober moeten de werkzaamheden zijn afgerond, daarna betrekt het gezin de ambtswoning, bevestigt een woordvoerder van de burgemeester.

Er zat enige haast achter de beslissing. Want in de schenkingsvoorwaarden van 1927 heeft de vorige eigenaar Van Aalst laten opnemen dat zijn familie het huis kan terugvorderen als het twee jaar of langer niet wordt bewoond of voor representatieve doeleinden wordt gebruikt.

Bovendien, door in Oost te blijven wonen zou Halsema zich in bedenkelijk gezelschap begeven. Gijs van Hall was de enige burgemeester die de ambtswoning uiteindelijk niet betrok. En we weten hoe het met hem is afgelopen: hij werd gedwongen af te treden.

Indeling ambtswoning

- Begane grond: Hal, bodekamer, vestibule, twee trappenhuizen, keuken, bijkeuken. De begane grond is vooral bedoeld voor facilitair gebruik.

- Eerste verdieping: Hal, burgemeesterskamer, damessalon, balzaal, ­eetzaal. Deze verdieping wordt ook wel de beletage genoemd. Hier vinden de officiële ontvangsten plaats.

- Tweede verdieping: 'Koninginnekamer', werkplekken voor ambtenaren, twee logeerkamers. Bedoeld voor vergaderingen en privé­ontvangsten.

- Derde verdieping: Privévertrekken van de burgemeester en haar familie.

- Zolder: Speelruimte.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden