Plus

Heinrich Bontscheck, kampgevangene die medeplichtig werd

Historica Aline Pennewaard (40) dook in de geschiedenis van de Duits-Joodse Heinrich Bontscheck. In Auschwitz werd hij een 'kapo', een bewaker onder de gevangenen.

Heinrich 'Heinz' Bontscheck in 1947, kort na zijn aankomst in Australië. Beeld uit Van kleermaker tot kapo

Heinrich Bontscheck was een 'nebbishman', een pechvogel. Het leven lachte hem niet toe, maar zat vol tegenslagen en tragiek. Heinz, zoals hij werd genoemd, was in 1912 geboren in een kleine 'sjtetl' in het noordoosten van Polen: Bielsk Podlaski, waar aan het eind van de negentiende eeuw de helft van de inwoners Joods was.

Hij was het tweede kind van een gezin met zes kinderen. Toen hij twee was, vluchtte het gezin voor het oprukkende geweld van de Eerste Wereldoorlog naar Duitsland en belandde uiteindelijk in Kassel.

Heinz besloot niet in de voetsporen van zijn vader, een touwmaker, te treden zoals zijn oudste broer, maar kleermaker te worden. Altijd tiptop gekleed ging hij over straat: jasje, dasje, hoed.

In 1935, twee jaar na de machtsovername van Hitler, vertrok Heinz naar Nederland. Hij was in Duitsland flink te grazen genomen door lokale nazi's en was er niet meer veilig.

In Amsterdam, waar hij zijn latere vrouw Beppie de Groot zou ontmoeten, begon hij in de Kerkstraat een kleermakerswerkplaats.

Het plan pakte voor de Joodse vluchteling slecht uit, aangezien hij de juiste papieren voor een verblijfsvergunning niet kon krijgen en tegen verkeerde mensen aanliep.

Nederlandse ambtenaren oordeelden dat hij best terug kon naar Duitsland. Volgens hen waren Joden daar slechts onderworpen aan 'niet meer dan gewone plagerijen'.

Terwijl de rest van het gezin Bontscheck vanuit Duitsland op tijd naar Australië wist te emigreren, werd Heinz met het eerste transport, op 15 juli 1942, vanuit Westerbork naar Auschwitz-Birkenau gedeporteerd.

Deze week verschijnt uw boek over Heinz. Hoe stuitte u op zijn verhaal?
"Voor mijn afstudeerscriptie deed ik onderzoek naar drie verschillende transporten naar Auschwitz. Het allereerste transport van 15 juli 1942 was er een van.

Ik kwam de naam van Heinz tegen op een registratiekaart van het Rode Kruis. Hij bleek een van de slechts tien overlevenden van de 1100 voornamelijk Duitse en Poolse Joden te zijn die met dat eerste transport meegingen. Achter zijn naam had een medewerker van het Rode Kruis gekrabbeld: 'Duitse collaborateur!?'

Het fascineerde me. Hoe kan iemand bijna drie jaar Auschwitz en nog vier andere kampen hebben overleefd?"

Waar kwam u achter?
"Toen ik hem googelde, vond ik een aanklacht tegen hem in Australië van kort na de oorlog. Hij was volgens getuigen een zeer wrede kapo geweest. Wat was hier gebeurd?

Het werd een archieventocht waarbij steeds meer informatie tevoorschijn kwam. Ik kwam zelfs bij twee neven in Australië terecht. Uiteindelijk had ik zo veel informatie dat het een boek werd.

De familie sprak na de oorlog nauwelijks nog over hem en zat niet te springen om een boek. Het was toch een smet op de familienaam."

Wat fascineerde u precies?
"Heinz was voor de oorlog een getalenteerde, intelligente jongen. Goed in zijn werk, vindingrijk, creatief en sociaal vaardig. Hoe kon hij uitgroeien tot zo'n wrede kapo, die er met een zware knuppel flink op los sloeg en een bruut regime hanteerde?

Hij was een man voor wie iedereen angstvallig wegliep. Der Holländische Hund was zijn bijnaam in Auschwitz."

En hoe is hij zo geworden?
"Zijn leven voor de oorlog kende veel tegenslag. Ondanks bemoeienissen van zijn advocaten en een Kamerlid en een brief aan koningin Wilhelmina kreeg hij het niet voor elkaar een verblijfsvergunning te bemachtigen.

Hij verbleef jarenlang illegaal in Amsterdam en werd uiteindelijk verraden door zijn eigen zwager. Dat deed hem allemaal geen goed.

In Auschwitz benoemden de Duitsers hem tot Blockälteste, blokoudste. Hij kreeg de leiding over zijn barak. Later kreeg hij het baantje als kapo in zijn maag gesplitst."

Heinrich Bontscheck Beeld uit Van kleermaker tot kapo

Maar die functie kon hij toch weigeren of desnoods anders invullen?
"Echt weigeren deden er niet veel. Zo veel opties had je niet in het kamp. Hij wilde het overleven en dacht vooral aan zichzelf."Waarom zo sadistisch?

"Eerst dacht ik dat er wel iets slechts in iemands natuur moet zitten om kapo te kunnen worden. Maar bij hem vond het proces van de 'vernietiging van de ziel' plaats, dat de Israëlische schrijver Roman Frister zo treffend heeft beschreven.

De tegenslagen en teleurstellingen die hij tien jaar lang in zijn vooroorlogse leven kende, moeten ook hebben meegespeeld. Hij liep tegen muren op.

Toen zijn vrouw Beppie ook in Auschwitz aankwam en het hem niet was gelukt haar van de gaskamer te redden, stompte hij nog meer af. Hij sloot zich kennelijk af voor zijn gevoel. Dat zag je ook bij andere mensen in het kamp. Woede was zijn enige uitweg. Al blijft dat speculeren."

Heinz overleefde vijf concentratiekampen en emigreerde naar Melbourne. Hij werd er al snel herkend door Pools-Joodse Auschwitz-overlevenden, die aangifte tegen hem deden. Waarom bleef een gevangenisstraf hem bespaard?
"Zeven oud-kampgevangenen schilderden hem af als een gewelddadige kapo. Maar er waren ook zeven andere overlevenden met 'baantjes' in het kamp die het voor hem opnamen. Heinz bleek bovendien ook mensen in Auschwitz te hebben geholpen.

Vanwege onder andere al die tegenstrijdige getuigenissen werd het onderzoek afgesloten. De Australiërs wisten niet wat ze ermee aan moesten."

Truth, een krant uit Melbourne, schreef over Heinz in 1949. Beeld uit Van kleermaker tot kapo

Hoe kijkt u na uw onderzoek tegen Heinz aan? In uw boek beschrijft u hem als een 'dubbel slachtoffer'.
"Ik heb mijn mening over hem in het midden gelaten. ­­­De lezer moet zelf oordelen. Ik kan begrijpen dat hij uit lijfsbehoud de zweep heeft opgepakt. Hij stond op overlevingsstand. Niemand wordt geboren als kapo.

Deze man droeg een geschiedenis met zich mee. Ik heb ook de mens willen laten zien die hij vóór Auschwitz was. Ik wilde zijn transformatie in kaart brengen."

"Hij had na de oorlog veel gezondheidsproblemen en is jong gestorven, 39 jaar oud. Je ziet de verpletterende invloed van Auschwitz op één individueel leven en de prijs die hij heeft betaald."

Wat was die prijs?
"Hij was eigenlijk dubbel slachtoffer: eerst als gevangene en daarna als kapo, waarbij hij door de nazi's medeplichtig werd gemaakt. De vernietiging van de ziel is op hem van toepassing. Een in- en intriest verhaal."

Aline Pennewaard: Van kleermaker tot kapo. Nieuw Amsterdam, €19,99, verschijnt op 5 september.

Aline Pennewaard

Op jonge leeftijd raakte Aline Pennewaard geïnteresseerd in de oorlog. Ze studeerde wereldgodsdiensten aan de Universiteit in Leiden en rondt nu haar PhD in de Holocaust- en genocidestudies aan de Universiteit van Haifa in Israël af.

Ze schreef met Willy Lindwer eerder het boek De treinreis, over de ontsnapping van Hongaars-Nederlandse Joden tijdens de bezetting.

Twintig jaar geleden besloot ze informatie over gedeporteerde kinderen te verzamelen. "Ik typte de namen van alle 18.000 gedeporteerde kinderen over uit het boek De 102.000 Namen en had 26 ordners vol. Per familienaam maakte ik een mapje."

Met Guus Luijters werkte ze aan het boek In memoriam over gedeporteerde en vermoorde Joodse, Roma- en Sinti-kinderen 1942-1945 en de ­gelijknamige tentoonstelling in het Amsterdamse Stadsarchief, waar 3000 foto's van vermoorde kinderen werden getoond.

Later werd dit boek uitgebreid met Addendum met 500 nagekomen foto's.

"Het lot van de gedeporteerde kinderen is dubbel tragisch. Ze hebben geen leven gehad. Ze hebben niet veel gelachen, gereisd en liefgehad. Er zaten kinderen bij van krap een maand oud. Ik wilde hun namen en gezichten vastleggen, zodat we weten dat ze er zijn geweest."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden