Plus

Grondwater in Amsterdam: soms een behoorlijk raadsel

Amsterdam is gesmeed uit talloze polders, elk met een eigen verhaal en bijzonderheden. Vandaag: het waterpeil op het diepste punt van de stad.

Het kantoor van Waternet torent langs de Amstel boven de stad uit. Veelzeggend in zo'n waterstad Beeld Maarten Boswijk

Deze zomer was het in de Watergraafsmeer alsof de zwaartekracht omdraaide. Toen heel juli verstreek zonder een spatje regen, werd alles anders. In plaats van water wegpompen om droge voeten te houden, moest Waternet water van buiten de polder binnenlaten.

Hoewel hij al vijf jaar het waterpeil regelt binnen waterschap Amstel, Gooi en Vecht en 'zijn' gemalen zelfs op afstand kan aanzetten, had Virgil van den Brink dit nog nooit meegemaakt.

Op een regenachtige dag in juni demonstreerde hij de 'hoofdinlaat', een leiding onder de Ringdijk waarmee Waternet vers water de Watergraafsmeer in kan halen. Even later stroomde het water honderden meter verderop bij Park Frankendael de poldersloten in.

Van den Brink kon toen nog niet bevroeden dat het inlaten van water een maandje later aan de orde van de dag zou zijn. Vanwege de droogte moest Waternet 6 miljoen liter per etmaal binnenloodsen om het peil in de Watergraafsmeer dag na dag met twee centimeter op te krikken.

Niets nieuws
Normaal is er water te over. In diepe polders borrelt steeds nieuw kwelwater op, gemiddeld een millimeter per etmaal. Dat moet allemaal de Watergraafsmeer weer uit.

"Een millimeter lijkt weinig, maar na drie jaar heb je het toch over een meter," zegt waterbeheerder Maarten Ouboter van Waternet.

Op zich geen probleem, de twee hoofdgemalen kunnen tot 2000 liter per seconde uit de Watergraafsmeer pompen, al is dat alleen nodig bij stortbuien. Maar in juli konden de gemalen helemaal uit. Voor het eerst in acht jaar ging vers water de polder in.

Tegelijk was het niets nieuws. De inlaten worden al eeuwen gebruikt. In het verleden loosden huishoudens en bedrijven hun vuil in het water, van uitwerpselen tot slachtafval. Om dat weg te spoelen was het 's zomers nodig om water van buiten in te laten en weer weg te malen.

Dat paste ook bij de manier waarop over water werd gedacht: stilstaand water gaat rotten. Logisch ook, zo vies als het vroeger was. Inmiddels weten we beter, volgens Ouboter. Zonder lokale bron van viezigheid is het waterleven niet gebaat bij veel stroming. Met vers water komen steeds weer nieuwe voedingsstoffen het ecosysteem binnen. "Het is als blussen met kerosine."

Rotten
Sinds deze 'cultuurverandering' worden veel inlaten nauwelijks nog gebruikt. Kwel vult het water dat 's zomers verdampt weer aan. "De polder kan zijn eigen broek ophouden."

Maar niet deze zomer dus. Het is de taak van Waternet om de sloten van Watergraafsmeer op 5,50 meter onder NAP te houden. Afwijkingen van enkele centimeters omhoog en omlaag zijn toegestaan, maar veel meer moet dat niet zijn.

Watergraafsmeer Beeld Laura van der Bijl

Er moet genoeg water blijven staan voor de planten en dieren die er leven. Verder kunnen de beschoeiingen en de kades beschadigd raken als de druk van het water wegvalt. Ook niet onbelangrijk voor de ruim 30.000 inwoners van de Watergraafsmeer: als het grondwaterpeil te laag komt, kunnen houten palen onder oude woningen droog komen te staan en gaan rotten.

Costelijck Stadswater
Om het nog ingewikkelder te maken, gaat Waternet niet over het grondwaterpeil. Waternet heeft zich alleen te houden aan het peilbesluit, dat wordt vastgesteld door het waterschap - daarvoor zijn volgend jaar weer verkiezingen.

Op soms lastig te doorgronden manieren correspondeert het grondwaterpeil met het peil boven de grond. Met vertraging kunnen veranderingen in de ene grondlaag op andere dieptes grote gevolgen hebben, legde Kees Hogenes uit in zijn geschiedenis van de Amsterdamse waterhuishouding Costelijck Stadswater.

Tot 1970 werd veel grondwater uit de diepe zandlagen onder de stad onttrokken voor bijvoorbeeld wasserijen en koelinstallaties. Hogenes schat dat het ging om liefst 40 miljard liter per jaar. Sinds de jaren zeventig komt grondwater in de diepere aardlagen een stuk hoger. Waternet kan het verschil goed zien in de 2800 peilfilters die het peil registreren, maar kan alleen maar gissen naar de oorzaken.

Zo blijft het grondwater in Amsterdam soms zelfs Waternet voor een raadsel stellen. Afgelopen winter klaagde begraafplaats De Nieuwe Ooster dat het door de vele regen niet lukte om drie kisten boven elkaar te begraven.

Volgens de begraafplaats kwam dat door automatisering van de gemalen, die in het verleden ook preventief, anticiperend op buien, in beweging werden gezet. Waternet houdt vol dat aan het waterpeil niets was veranderd. Dat stond rotsvast op 5,50 meter onder NAP.

Zomerserie. De stad is meer polder dan ze lijkt, al geven namen als Watergraafsmeer een hint. Aflevering 5 van een reeks polderverhalen.

Lees ook:
Deel 1: Sint Bernarduspolder in Noord: de kleinste van heel Nederland
Deel 2: Het middeleeuwse slotenpatroon tekent Amsterdam
Deel 3: Als in de oude binnenstad iets verzakt, zijn de kosten des te hoger
Deel 4: Als door een wonder is deze polder in Noord nooit bebouwd

Watergraafsmeer

-5,50m

Poldermentaliteit

Langs de Amstel torent het kantoor van Waternet hoog boven de stad uit. Veelzeggend, zegt stedenbouwkundige van de gemeente Ton Schaap. "Ze kijken als het ware zo bij de Stopera naar binnen."

In Amsterdam begint elk bouwplan met een oplossing om het water buiten de deur te houden. Bij Schaaps ontwerp voor IJburg is al rekening gehouden met de mogelijkheid dat het peil in het IJmeer omhoog moet, vanwege de stijgende zeespiegel.

Langs de kades is ruimte vrijgehouden voor dijken. Oude polders waren een inspiratiebron. Voor de afwatering heeft Schaap goed gekeken naar de Molenwetering in de Watergraafsmeer. "Hartstikke leuk, zo'n geheimzinnig watertje dat wel degelijk een functie heeft."

IJburg past als je het hem vraagt ook goed in de Nederlandse waterstaatstraditie. Het gaat hier niet zoals in New Orleans, waar vooral de armsten werden getroffen door de overstromingen na de orkaan Katrina. "Iedereen moet hier kunnen wonen. Het is geen gated community voor rijkelui geworden. Zo doen we dat hier. We maken land en ­iedereen betaalt mee."

Voor die mentaliteit is het polderen dan weer bepalend geweest. "Psychologie van de koude grond, maar het lijkt me goed mogelijk dat het karaktervormend is geweest. Je kunt het water nooit alleen wegkrijgen. Water discrimineert niet. Het stroomt gewoon naar het laagste punt."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden