Plus

Groene glorie in binnentuin van het Concertgebouw

Het was ooit dé plek voor openlucht-concerten klassieke muziek, nu worden in de binnentuin van het Concert-gebouw bonen, pepers en courgettes gezaaid en keukenkruiden geplant.

De moestuin in de nu veel kleinere achtertuin van het ConcertgebouwBeeld Eva Plevier

In hotel Trianon in de Jan Willem Brouwersstraat hangt een toerist ontspannen uit het raam. Als hij geïnteresseerd zou zijn, zou hij de binnentuin van het Concertgebouw kunnen bewonderen, waarmee van alles gaat gebeuren. Het hotel is zo'n beetje de enige met zicht op die tuin.

Lang is er trouwens niet veel te bewonderen geweest. In de loop van de tijd raakte de binnentuin volledig ingesloten door huizen en daarmee afgesloten van de buitenwereld. Vanuit die tuin heb je dus nu evengoed geen ander uitzicht dan op de toerist, hangend uit het raam.
Dat was vroeger wel anders. In 1888, bij de oplevering van het Concertgebouw, keek je vanuit de tuin uit over de weilanden. Het Concertgebouw verrees aan de rand van de stad, te midden van het groen.

Verbindingspoort
Verderop stonden het Rijksmuseum en het Paleis van Volksvlijt te pronken. Enkele welgestelde heren vonden dat de stad wel wat flair kon gebruiken en daarvoor keken ze goed naar wat Parijs en Londen te bieden hadden. Het idee voor een concertgebouw kwam uit hun koker.

Ook de architect van het Concertgebouw, Dolf van Gendt, keek goed over de grens. Hij liet zich inspireren door de twee jaar oudere muziektempel Neue Gewandhaus in Leipzig, waar een grote tuin met een muziekkoepel was. Als sluitstuk van de bouw in Amsterdam moest er het nodige geld gevonden worden voor de beplanting en exploitatie van de tuin, die de verbindingspoort was tussen binnen en buiten, elite en volk, stad en stilte.

Op de 80 bij 55 meter die de achtertuin toen groot was, liet Van Gendt een muziektent bouwen, overdekte tribunes en een buitenbuffet. Koetsen hielden er stil om welgestelde en goed geklede mannen en vrouwen af te zetten voor de ochtend- en avondconcerten die 'bij goed weer' - zoals het programma aankondigde - in de tuin waren.

Gloeiende gaslantaarns
De klanken van de klassieke concerten bleven uiteraard niet beperkt tot de tuin. Zo konden armen in de stad genieten van klassieke muziek. Vaak stonden ze aan het hek te luisteren. 'Hekleden' heetten ze in de volksmond.

De tuin met de muziekkoepel, omstreeks 1895Beeld Stadsarchief

"Deze arme sloebers deden er vaak genoeg alles aan om later toch een abonnement te verwerven," zegt Judith van der Wel, auteur van Stemmen. Het geheim van het Koninklijk Concertgebouworkest, over het 125-jarig bestaan van het wereldberoemde orkest. "De verkoop van losse entreekaarten bestond toen nog niet, je hoorde er alleen bij met een vast abonnement. Zo vormden de openluchtconcerten ook een poort tot het Concertgebouw."

Die tuinglorie met muziekkoepel, gaslantaarns en rozenbogen is al lang weg. In 1922 werd de tuin verkocht aan de gemeente om er woningen te bouwen. Van de resterende vierkante meters werd later nog een flink deel gebruikt voor de uitbreiding van het Concertgebouw.

Verborgen plek
En zo gebeurde het dat de binnentuin, intussen nog maar 10 bij 15 meter met daarin alleen nog een stel reusachtige bolvormige buxussen en uit de kluiten gewassen rododendrons, in een isolement raakte en vergeten werd.

Vaak weet zelfs het personeel van het Concertgebouw niet eens dat er een tuin is. "Ik ben er nog nooit geweest," zegt een rondleider. "Ik weet zelfs niet hoe je er komt." Terwijl de gidsen het gebouw kennen als hun broekzak.

Hoogste tijd om de tuin open te gooien. In de personeelskrant stond de oproep: 'Wie wil een kruiden- en groentetuin aanleggen in onze binnentuin?' Anik Netto, hoofd hospitality en events, legt uit: "Het Concertgebouw wil verduurzamen en vergroenen. Toen we ons personeel vroegen mee te denken, kwamen er ideeën voor een groentetuin, bijen, vlinders en vleermuizen."

Bonen en pepers
Nu is een lapje gras omgespit, zijn bonen, pepers en courgettes gezaaid en keukenkruiden geplant. De koks van het Concertgebouw zullen straks de weg weten naar de tuin. Een van hen is meteen enthousiast: "Ik moest denken aan kruiden uit mijn jeugd in Duitsland, zoals daslook en komkommerkruid. Lastig in te kopen, maar heerlijk in salades."

Musici van orkesten vinden straks tijdens de lunch of het diner in de artiestenfoyer iets uit de vernieuwde tuin op hun bord. Net als de bezoekers die in het café een dagmaaltijd bestellen voor aanvang van een concert.

De aanleg van de groentetuin is onderdeel van de 'vergroening' van het Concertgebouw, aldus Netto. Met het Breaam-keurmerk kan het de verduurzaming laten zien. Het Concertgebouw kan volgens die methode punten verdienen met onder meer ledverlichting, minder voedselverspilling, het apart inzamelen van koffiedrab, het bouwen van een warmte-koude opslag voor de Grote Zaal, en dus de groentetuin. "Directeur Simon Reinink was het liefste boer geworden. Hij stond als jongen met laarzen op het land. Door goed te zorgen voor pand en tuin blijven mensen genieten van het Concertgebouw."

Het zicht op de tuin vanaf de Jan Willem Brouwersstraat met gerooide bomen ten behoeve van woningbouw, 1925.Beeld Stadsarchief

Op de bon
Dirigent van dienst destijds, bij de oplevering in 1888, was Willem Kes - een streng en ambitieus man. Hij eiste het uiterste van musici en bezoekers. Musici die te laat op een repetitie kwamen, slingerde hij op de bon. En bezoekers mochten niet langer koffie meenemen de zaal in en rondlopen, iets wat tot dan toe gewoon was. Ze moesten stil en zittend luisteren.

De tuinconcerten waren informeler en daarom extra geliefd bij het publiek. Judith van der Wel: "Kes had in Leipzig en Brussel gedirigeerd en wist dat muzikaal meer mogelijk was dan dat het orkest liet horen. Veel musici van het Concertgebouworkest kwamen uit kleinere orkesten uit de provincie en waren amper bereisd of belezen. Kes voedde ze op."

IJle klanken
Voor die musici werd het de normaalste zaak van de wereld om in de muziekkoepel in de tuin op te treden. Van der Wel zag tijdens haar reis met het orkest meerdere malen hoe die buitenconcerten iets kunnen toevoegen. Ze hoorde het orkest spelen met dj Armin van Buuren op de dag dat Willem-Alexander als koning werd beëdigd. In Oostenrijk viel de avondschemering in tijdens een concert en floten vogels gelijk op met de musici.

De concerten in de tuin van het Concertgebouw hielden op met de komst van de tram. Het geklingel overstemde de ijle klanken van de strijkers. Met de aanleg van onder meer een moestuin probeert het Concertgebouw zich opnieuw te onderscheiden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden