Amsterdamprijs

Grafisch ontwerper Jan van Toorn is allergisch voor een woekerende huisstijl

We stellen de negen genomineerden voor de Amsterdamprijs voor de Kunst, de grootste Amsterdamse cultuurprijs, aan u voor. Deel 3: grafisch ontwerper Jan van Toorn (82).

Jan van ToornBeeld Rink Hof

Voor iemand die zeventien jaar geleden de pensioen­gerechtigde leeftijd heeft bereikt, heeft ontwerper Jan van Toorn het buitengewoon druk. Aan de muur van zijn werkkamer hangt een collage in progress. Het wordt onderdeel van 'Staging the message', een overzichtstentoonstelling in het Van Abbemuseum in Eindhoven, het museum waar hij jaren de vormgeving voor bepaalde. De tentoonstelling 'gaat in op de onorthodoxe denkwijze waarmee hij kritische noten zet bij de werkwijze van een traditionele grafisch vormgever'.

Op zijn bureau een kleine maquette van de tentoonstellingsruimte, die hij op deze manier virtueel kan inrichten. Hij heeft de zomer nog voor zich, maar de tijd vliegt. Van Toorn is één van de negen genomineerden voor de Amsterdamprijs voor de Kunst, waar hij het in de categorie 'bewezen kwaliteit' moet opnemen tegen muzikaal ondernemer Kees de Koning (1971) en componist Willem Jeths (1959). Van Toorn is van '32, dus wat valt hier eigenlijk nog te bewijzen?

Provocateur
Het Amsterdams Fonds voor de Kunst noemt Van Toorn, één van de mensen op wie de internationale reputatie van het Dutch Design rust, 'een maatschappelijk bewogen grafisch ontwerper met een groot beeldend vermogen'. We mogen hem ook een provocateur noemen. Hij wordt gezien als de grote tegenhanger van Wim Crouwel en diens bureau Total design, die de strakke huisstijl van het Stedelijk Museum ontwierpen. Van Toorn verwierp de dictatuur van de huisstijl en introduceerde een manier van ontwerpen waarin hij kritische noten kwijt kan.

In 1971 ontwierp hij een affiche voor Van Abbe, waarin namen als Chagall, Duchamp en Picasso met de hand geschreven onder elkaar staan, als in een optelsom. Onder de streep staat een bedrag: 237.969 gulden. Ongetwijfeld een commentaar op de dubbelzinnige 'waarde' van kunst en tegelijkertijd een herinnering aan het feit dat Van Toorn een ontwikkeling voorzag waarin het bedrag onder de streep steeds belangrijker zou worden. Kom nog maar eens om een dergelijke kritische benadering. 'Ik voel die afwezigheid van subversiviteit als een groot gemis,' zei hij eerder.

Vanaf zijn balkon aan de Javakade kijkt hij over het IJ in de richting van het Centraal Station en ziet hij de cruiseterminal, de Jan Schaeferbrug en de indrukwekkende gevelrij langs de Veemkade. Hij noemt het 'stedenbouwkunde vanjewelste'.

Rietveld
De laatste jaren heeft hij les gegeven. Hij gaf les op de Rietveld, had een leerstoel aan de TU in Eindhoven, was directeur van de Jan van Eyck Academie in Maastricht en vliegt nog een paar keer per jaar naar de Rhode Island School of Design in Providence in de VS om les te geven.

Hij was enigszins 'verbouwereerd' door de nominatie die hem ten deel is gevallen, maar wil de gelegenheid graag gebruiken om zijn zorgen uit te spreken over de manier waarop instituten die bezig zijn met 'cultureel onderzoek' in dit land worden afgebroken. 'Wat voor hoofden zijn het die dat beslissen?'

Hij ziet veel mooie dingen hoor, maar blijft allergisch voor vooral culturele instellingen die overwoekerd raken door hun huisstijl. Je ziet niet meer de voorstelling, maar de ontwerper, die van een festival of toneelgezelschap een soort logo heeft gemaakt. Schoonheid voor de schoonheid en voor de ontwerper, maar wat willen we nu eigenlijk vertellen?

Wat is er veel veranderd sinds hij zich in 1957 vestigde als zelfstandig ontwerper. Het omgaan met de studenten en het skypen met zijn kleinzoon houden hem scherp. Van Toorn maakt een vitale indruk, maar weet dat dat niet vanzelfsprekend is. Vier jaar geleden verloor hij zijn vrouw, na een kort ziekbed. Maar als ontwerper weet hij één ding zeker: 'We leven in de meest geweldige tijd.'


Bekijk hieronder een video over de drie genomineerden voor 'Bewezen kwaliteit'. De uitreiking van de Amsterdamprijs is op 28/8 in de Tolhuistuin.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden