Plus

Gilbert & George: 'Kunstenaars gaan nooit met pensioen'

Gilbert & George, het wereldberoemde kunstenaarsduo dat de weg bereidde voor performancekunst, zijn ook op 74-jarige leeftijd nog elke dag bezig met nieuw werk. En dan is er ook nog de opera The Naked Shit Songs.

George, links: 'Bij baarden gaat het al snel over moslims' Beeld Koos Breukel
George, links: 'Bij baarden gaat het al snel over moslims'Beeld Koos Breukel

In hun woning in Oost-Londen heerst rust. Achter het voormalige arbeidershuis - eens een krot in een verpauperde wijk, maar nu een miljoenenbezit in dynamisch Oost-Londen ­- gaat de woonruimte over in een ander gebouw: een voormalige fabriek. Te midden van fotocollages, scharen, zagen en maquettes van exposities, nemen de Engelse kunstenaars Gilbert & George alle tijd om te praten over hun werk, religie, de tijdgeest en Amsterdam.

"Als we het zat worden, dan merken jullie dat wel," zegt George (Passmore) met een ingehouden lach. Ze hebben zo hun methodes. Gilbert (Prousch): "Eerst vragen we beleefd hoe lang het interview nog moet duren. Maar als de journalist in kwestie maar blijft doordrammen, zegt George altijd dat het nu toch echt tijd is voor zijn middagdutje met een kopje thee en zijn dagelijkse potje masturberen. Dat werkt altijd. Ze weten vervolgens niet hoe snel ze weg moeten zijn."

Seks. Of beter: 'het ontheiligen en decriminaliseren van seks' is bij de heren steevast een goed onderwerp. Ook als het gespreksonderwerp eigenlijk de opera The Naked Shit Songs is, die woensdag zijn wereldpremière beleeft tijdens het Holland Festival.

The Naked Shit Songs van Huba de Graaff is een idee van Jan Elbertse, die al twintig jaar een VHS-band in zijn bezit had met daarop het interview dat Theo van Gogh in 1996 in Een prettig gesprek had met Gilbert & George. Onderwerp: The ­Naked Shit Pictures, een tentoonstelling die ze toen hadden in het Stedelijk Museum, waarvoor ze hun eigen drollen hadden gefotografeerd.

Gilbert: "Het is waar dat we in dat interview, eigenlijk net als nu, geen blad voor de mond nemen. Dat is een voorrecht. Wij hebben ons, dank zij onze kunst, een podium weten te verschaffen. Een totaal vrije plek waar wij alles kunnen zeggen wat we vinden, zonder ook maar iemand enige verantwoordelijkheid af te leggen. Daarom kiezen we er ook voor om, wat wij noemen, democratische kunst te maken. Kunst die vragen stelt en in principe door iedereen begrepen kan worden. Door een kind van vijf en een vrouw van 93."

Kapotgesneden
In de studio achter hun woning liggen tientallen fotocollages voor hun nieuwe expositie: The Beard People. De tentoonstelling zal liefst 175 fotopanelen tellen met allerhande variaties op mannen (en vrouwen) met een baard. De vele digitale proefdrukken op de studiovloer met felle kleuren zijn beloftevol: zo zijn Gilbert & George te zien als kapotgesneden slachtoffers op straat. Ontregelend en tegelijk visueel aantrekkelijk.

George: "Het leven vindt voor onze neus plaats, hier in Londen. Het straatbeeld is divers en opwindend, al is er natuurlijk de dreiging van terreur. Afschuwelijk - vanzelfsprekend. Al moet ik eerlijk en tegelijk uiterst voorzichtig zeggen dat dit alles ook een positieve kant heeft: mensen bekommeren zich weer om elkaar en er wordt weer nagedacht wie we zijn en wat we willen met onze maatschappij. Ik vond de wereld nogal blasé en geestelijk lui geworden. Dat kunnen we ons in deze nieuwe tijd niet permitteren."

Zoals altijd weigeren Gilbert & George hun werk te duiden. Iedereen mag erin zien wat hij wil, ook bij The Beard People. "We krijgen van journalisten meteen vragen over moslims. Want dat is de associatie die mensen blijkbaar hebben. Voor ons is dit werk een onderzoek naar de baard, een curieus modeverschijnsel."

Klokje rond
"Wat zijn de rol en het nut van een baard? Veel jonge mannen laten tegenwoordig een baard staan. En daarbij: er zijn zo veel verschillende soorten baarden, zoals de joodse baard, de moslimvariant, de baard van sikhs, jezusbaarden en de vreemdste van allemaal: de hipsterbaard. Waar gaat die baard ons brengen?"

Voor de goede orde: zelf zouden ze nooit een baard laten staan. George: "Alsjeblieft, zeg. Wij kiezen voor clean, shaven. Ik zou bijna zeggen: zoals het hoort."

De kalender aan de muur is gevuld met exposities en presentaties. In alle delen van de wereld. Gilbert & George, niet alleen gelauwerd en succesvol maar ook zakelijk meer dan geslaagd - hun grote fotocollages doen op veilingen anderhalf miljoen euro - werken nog net zo hard als in de swinging sixties, toen ze elkaar ontmoetten op de St. Martins School of Art in Londen.

Op de trappen van het Stedelijk Museum in 1969. 'Daar werd onze kunst geboren' Beeld Ad Petersen/Collectie Huis Marseille
Op de trappen van het Stedelijk Museum in 1969. 'Daar werd onze kunst geboren'Beeld Ad Petersen/Collectie Huis Marseille

Gilbert: "Wij werken het klokje rond. Hebben we altijd gedaan en zullen we altijd blijven doen. Kunstenaars gaan nooit met pensioen. Wat ook telt: we kunnen niets anders."

Geen vergaderingen, geen gezeur
George staat elke dag om vijf uur 's ochtends op en leest dan twee uur romans, wetenschappelijke standaardwerken of een gedichtenbundel. Om zeven uur wordt er ontbeten en daarna begint het werken. Vaak tot een uur of zes in de avond. "Dan lopen we naar ons favoriete Turkse restaurant. Daar eten we wat en daarna nemen we de bus terug naar huis."

Elke dag. Ja, vaak ook nog zondags. Jaar in, jaar uit. "Dat klinkt misschien wat dwangmatig, maar wij zeggen liever dat we gehecht zijn aan structuur. Daarom is hier ook alles zo strak ingericht en op orde gebracht. Pas als je georganiseerd bent, kun je echt vrij zijn."

Die strakke planning geldt ook voor hun vriendenkring. "Wij nemen onze gasten altijd mee uit eten. Omdat het veel tijd vergt om boodschappen te doen, af te wassen, vuilnis buiten te zetten en te bedenken wat we moeten koken. Verloren tijd. We hebben alleen een elektrische ketel. En een ijskast vol champagne. Overigens hebben we niet zoveel vrienden - al wonen hier in de straat ook Tracey Emin en de broertjes Chapman. Collega-kunstenaars, ja. Maar wij hoeven niet zo nodig uren te praten over de kunstmarkt of de diepere betekenis van een berg zand."

Vooroordelen
Gilbert & George zijn uit principe buitenstaanders. Omdat die onafhankelijke positie hun vrijheid geeft en vrijpleit van sociale verplichtingen en - 'nog veel erger' - het sluiten van compromissen. "Wij hebben met z'n tweeën al genoeg discussies."

Verder worden ze ondersteund door assistent Yu Yigang, en komt twee dagen in de week een Chinese architect hen helpen met de computerprogramma's. Gilbert: "Dat is het. Geen vergaderingen. Geen gezeur. Alleen werk dat ons roept. Wat we doen is bijna als automatic writing: we hebben geen idee waar en wanneer we beginnen. Like a cat in a bag. Onze beelden zijn niet gebaseerd op uitgewerkte ideeën of concepten. Ze komen vanuit ons binnenste. We denken dat dat goed is."

Over de auteur

Rob Malasch (Bandoeng, 1947) is galeriehouder, producent, theatermaker en kunstjournalist. In 1990 was hij voor Het Parool en HP/De Tijd cultureel correspondent in New York. In 1993 reisde hij mee naar China in de entourage van Gilbert & George, die hij toen al persoonlijk kende. Malasch is nu artistiek adviseur bij WOW Amsterdam. Ook speelt hij een rol in Een stille kracht van Ivo van Hove.

Het atelier van Gilbert & George. 'Pas als je georganiseerd bent, kun je echt vrij zijn' Beeld Koos Breukel
Het atelier van Gilbert & George. 'Pas als je georganiseerd bent, kun je echt vrij zijn'Beeld Koos Breukel

Het is, zeggen ze onomwonden, 'fantastisch' dat er nu ook een opera is over hun uitspraken. Ze weten nog goed dat ze Theo van Gogh spraken. Gilbert: "We hadden net de opening van The Naked Shit Pictures in het Stedelijk Museum achter de rug. Toen werd ons verteld dat we geïnterviewd zouden worden door Van Gogh. We maakten natuurlijk de grap dat we dachten dat die allang dood was, en toen bleek het ook nog om een echt familielid van Vincent te gaan."

"Theo van Gogh gedroeg zich als een celebrity, met vreemde kleding; hij droeg geen das en rookte aan één stuk door. Intimiderend. Maar hij erkende meteen dat hij niets van moderne kunst wist. Dan heb je bij ons meteen een streepje voor. Wij zijn geen fan van journalisten en curatoren die met hun doorgaans onleesbare essays de vooroordelen over kunst bevestigen."

Zingende standbeelden
George: "Theo vroeg ons of we wel eens onze eigen stront hadden gegeten. Dat was een handige manier om ons op gang te krijgen over belangrijke zaken, zoals geloof, seks, religie en ras - eigenlijk de zaken waarover al ons werk op een of andere manier gaat. We waren ontredderd toen we hoorden over de moord op Theo. Zijn laatste woorden zouden 'kunnen we praten?' zijn geweest... Dat is zo pijnlijk."

Het heeft voor Gilbert & George een extra betekenis dat The Naked Shit Songs van Huba de Graaff een Amsterdamse opera is, gebaseerd op een Amsterdamse herinnering. De stad speelt in de carrière van het duo een grote rol. Ze werden 'geboren in het Stedelijk': daar werden ze in 1969 het onderwerp van hun eigen kunst, kort nadat ze voor het eerst waren opgevallen op een expositie waar ze eigenlijk niet welkom waren.

Gilbert: "We zijn daar door middel van een keizersnede verlost... Nou ja, serieus: het is eigenlijk allemaal te danken aan Ger van Elk." De beeldend kunstenaar, die in 2014 overleed, vond dat zij 'toe waren aan een grote stap'.

Van Elk was destijds verbonden aan de roemruchte galerie Art and Project en heeft hen daar aanbevolen. "We ruilden ook werk met hem. Ons werk Coming, een serie foto's van spermavlekken, heeft hij nog weten te verkopen voor 500.000 euro. Maar goed - we hebben het over eind jaren zestig en de tijd van de expositie When Attitudes Become Form. Wij waren daarvoor niet uitgenodigd."

"Dankzij Van Elk en ook Jan Dibbets, die bij ons hadden gelogeerd, konden we toch naar de opening. Dit bood ons een unieke kans. Wij waren middle class kunstenaars, net afgestudeerd. We bedachten dat we als The Singing Sculptures de expositie konden kapen. Dat lukte. We zongen liedjes en op onze gezichten hadden we metallic make-up aangebracht. Niemand keek naar de werken aan de muur."

Huwelijk
Kort daarop vroeg Stedelijk Museumdirecteur Edy de Wilde het duo een performance te doen in Amsterdam. Ze besloten vier uur achter elkaar onbeweeglijk op de trap van het museum plaats te nemen.

"Dát sloeg in als een bom. Je moet wel bedenken dat het Stedelijk toen veel belangrijker en invloedrijker was dan het Tate of welk museum voor moderne kunst dan ook. Iedereen kwam langs bij De Wilde om kunstwerken aan te bieden. De collectie van het Stedelijk is nog altijd fenomenaal. En in Amsterdam ontmoetten we mensen als Rudi en Nelleke Fuchs. Mensen die onomwonden kiezen voor kunst en hulp boden vanaf dat allereerste moment."

Tijdens het interview met Van Gogh in 1996 valt het bijna stil als Theo informeert naar het huwelijk van George. Ook nu worden hier niet veel woorden aan vuilgemaakt. Ze zijn samen - als kunstenaars én als stel. George: "Is niet iedereen een keer met een ander getrouwd geweest dan? Ik zie mijn ex en dochters geregeld. Ze wonen in de buurt."

Gilbert: "Vrijheid is het hoogste goed. Ook in 2017 is dat niet vanzelfsprekend. Seks zit al snel in de hoek van oordelen. Dat geldt ook voor hoe mensen met elkaar omgaan, welke keuzes worden gemaakt. Wij doen daar niet aan mee. Wij praten liever over de opmars van de baard."

Holland Festival. Wereldpremière: The Naked Shit Songs. 22 en 23 juni. Stadsschouwburg.

'Weg met het geloof'

Het gesprek met Gilbert & George was op 9 juni in hun huis in Oost-Londen en in restaurant Galvin, even verderop. Beïnvloeden de terreuraanslagen het leven en werk van deze Engelse kunstenaars?

George: "In Duitsland werd ons gevraagd waarom we moslimvrouwen in ons werk laten zien. Ons antwoord: in 1980 vroegen journalisten waarom we zwarte mannen lieten zien. Zo'n vraag zou nu niet meer kunnen. Dat geldt straks ook voor die moslimmeisjes. Zulke vragen zijn welbeschouwd uitingen van racisme."

Gilbert: "Wij laten iedereen zien. Het zou verschrikkelijk zijn als ook kunstenaars mensen uitsluiten."

George: "Al verschuift ook onze blik op de wereld. Tijdens het gesprek met Theo van Gogh waren we mild en zelfs vriendelijk over de islam. Ons optimisme is nu getemperd. De angst in Londen is bijna tastbaar. Hier vlakbij is een speelplaats. Vroeger heerste vrolijke opwinding als ergens een sirene klonk. Spannend zonder dat het naar de keel greep. Nu valt zelfs die speelplaats stil."

Voodoo
Gilbert: "Alleen moeten we niet overal het predicaat 'goed' en 'slecht' opplakken. Zo simpel is de wereld niet. Al kunnen we nu wel vaststellen dat het geloof, in welke vorm ook, verwerpelijk is. De paus wordt overal als een held onthaald. Hoe kan dat? Katholicisme, islam, protestantisme - weg ermee."

George: " Gelovigen houden vast aan boeken uit vervlogen tijden. Ze verzetten zich, met die bloody heilige boeken in de hand, tegen de vooruitgang. Jonge islamieten spugen in Europa op jonge meisjes die zich als jonge meisjes gedragen. Amerikaanse christenen raken buiten zinnen als het woord homo­huwelijk valt."

Gilbert: "Alles wat zich vrolijk, zelfbewust of anders gedraagt, wordt als duivels gezien. Voodoo. Wij zeggen: het geloof is de voodoo van deze tijd. Dat weten we eigenlijk al sinds Darwin."

George: "De belangrijkste opdracht voor de wereldbevolking is helder als glas: weg met religie!"

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden