Plus

'Geniale touch ontbreekt in The Next Rembrandt'

Voor de zoveelste keer wordt Rembrandt misbruikt om de publieke belangstelling op te zwepen, vindt Ernst van de Wetering. Maar een digitaal mansportret maakt nog geen echte Rembrandt, schrijft Ernst van de Wetering in een opiniestuk in Het Parool.

'The Next Rembrandt' Beeld J. Walter Thompson
'The Next Rembrandt'Beeld J. Walter Thompson

Begin deze week werd met veel ophef bekendgemaakt dat er met digitale technieken een 'nieuwe Rembrandt' zou zijn gecreëerd. Het nieuws verscheen onder de titel 'The Next Rembrandt'. Er werd een hele reeks deskundigen genoemd die bij dit project betrokken zijn geweest. Ook werd beweerd dat alle 346 schilderijen van Rembrandt driedimensionaal zouden zijn gescand om de computer 'te leren' op eigen kracht een (bijna) echte Rembrandt te schilderen. Omdat ik me nogal eens met schilderijen van Rembrandt en de toeschrijving ervan bezighoud, leek het me goed om dit schilderij in werkelijkheid te bekijken en de enthousiaste programmeurs van dit digitale werk te spreken.

Het doel van het hele project was - zo bleek - niet om Rembrandt zelf en zijn kunst centraal te stellen. Het project moet geplaatst worden in de context van de wereldwijde pogingen om met steeds grotere hoeveelheden digitale data steeds meer voor elkaar te kunnen krijgen. Dat daarvoor het imiteren van een Rembrandt werd uitgekozen, laat zich verklaren uit het feit dat Rembrandt zó beroemd is dat een dergelijk project ook het grote publiek aanspreekt. Ze hadden net zo goed het afgestroopte vel van een gerookte makreel kunnen nemen. Maar dat zou niemand geïnteresseerd hebben.

Kloddertje
Besloten was een van de meest routineus door Rembrandt gefabriceerde thema's te herscheppen, een mansportret uit de periode waarin Rembrandt een groot aantal onderling goed vergelijkbare mansportretten had geproduceerd (waaronder dat van Maerten Soolmans, dat het Rijksmuseum onlangs met het Louvre heeft aangekocht). Zo'n mansgezicht kan de computer vrij gemakkelijk leren schilderen. Je laat hem een hele reeks ogen, monden en neuzen in de juiste relatie tot elkaar in zijn geheugen opslaan om die als 'leerstof' te gebruiken voor het zelf fabriceren van een dergelijk gezicht. Zet daarop een hoed zoals je die van een van die portretten kunt kopiëren. Scan enkele snorren en kuiven, en de computer heeft geleerd om zo'n gezicht met een driedimensionaal oppervlak weer te geven. Maar geen enkel ander thema uit Rembrandts rijke oeuvre zou de computer op die manier kunnen leren 'schilderen'. Dat beseffen de programmeurs ook. Er zou dan alleen maar wat klonterige onzin op de plastic onderlaag verschijnen.

null Beeld anp
Beeld anp

Ernst van de Wetering

is kunsthistoricus en Rembrandtkenner

Zelfs voor dit routineuze onderwerp had de computer allerlei dingen niet geleerd. Rembrandt duidde bijvoorbeeld het traanvocht op de onderrand van oogleden met wat glimmertjes aan. Die ontbreken hier. Het glimlicht op de punt van de neus duidt hij met een kloddertje witte verf aan. Ook dat ontbreekt hier. Kleinigheden, zou je zeggen. Maar deze effecten behoren tot de middelen die bij Rembrandt voor de illusie van licht, vocht en ruimte van groot belang zijn.

Transparante pijpen
Zo zijn er meer dingen die de computer tijdens het scannen niet geleerd had. Wie het plaatje van 'The Next Rembrandt' bekijkt, ziet al gauw dat het onmogelijk is de computer een kraag op zijn Rembrandts te laten schilderen of de manier aan te geven waarop een kraag achter de nek van het model langs loopt. Bij Rembrandts kragen spelen de hoge lichten op de, in pijpen geplooide, vormen van de kraag een grote rol. Ook laat hij steeds zien hoe het licht in en op die meestal enigszins transparante pijpen reflecteert. Rembrandts kragen zijn verschillend van formaat, structuur en belichting; hier had de computer dus geen pasklare leerstof en daarom bedachten de programmeurs hun eigen nogal saaie kraag. Rembrandts feilloze tekentalent liet hem nooit in de steek. Maar deze computer maakte - of de programmeurs maakten - tekenfouten.

Kortom, de ophef over de stelling dat je een computer kunt leren een Rembrandt te schilderen, is dus erg overtrokken. Helaas is dit de zoveelste keer dat Rembrandt misbruikt wordt om de publieke belangstelling in een staat van opwinding te brengen. Mijn lof geldt vooral de hartverwarmende inzet waarmee de programmeurs hun onmogelijke opgaven zijn aangegaan. Daar zal de digitale wereld indirect wel bij varen. Maar Rembrandt helaas niet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden