Plus

'Geert Wilders biedt het perfecte product'

Bij aanvang van verkiezingsjaar 2017 zitten populistische partijen in de 'perfecte storm'. Rivalen kiezen de verkeerde strategie, vindt hoogleraar Cas Mudde. 'Benadruk het belang van migratie.'

Britse Pegida-aanhangster tijdens een stille mars in Birmingham. 'Populistische partijen hebben overal het tij mee'Beeld Getty Images

Voor zover 2016 nog niet het jaar van het populisme was, met de Brexit en de overwinning van Trump, zullen in 2017 radicaal-rechtse partijen mogelijk nog meer overwinningen boeken.

In Nederland voert de PVV de peilingen aan voor de verkiezingen in maart. In Duitsland is Alternative für Deutschland een belangrijke uitdager van bondskanselier Angela Merkel en Marine le Pen van Front National is een niet te onderschatten kandidaat voor het presidentschap in Frankrijk.

"De eerste radicaal-rechtse premier of president in West-Europa is een kwestie van tijd," zegt hoogleraar politicologie Cas Mudde. "Populistische partijen hebben het tij overal mee, ze zitten in de perfecte storm."

Populisme-expert
Mudde woont en werkt al acht jaar in Amerika, maar volgt de Nederlandse en Europese politiek op de voet. Hij is hoogleraar aan de universiteit van Georgia, deed onderzoek naar het populisme en schreef hierover diverse boeken, zoals het dit jaar verschenen werk over extremisme en democratie in Europa. Hij wordt beschouwd als een van de belangrijkste onderzoekers naar populisme, extremisme en radicaal-rechts.

Populisme kent in West-Europa diverse verschijningsvormen. Volgens Mudde is de rode draad een 'dunne ideologie die de samenleving verdeelt', waarbij 'het volk' tegenover de 'elite' staat. "Tegenstanders worden beschouwd als vijanden, als immoreel. Hierdoor zijn compromissen vrijwel onmogelijk."

Boven op het populisme zit bij veel van de partijen een laag islamofobie, zoals bij de PVV, AfD en Front National. "De combinatie van nationalisme en xenofobie maakt deze partijen erg succesvol."

Politiek is een kwestie van vraag en aanbod, zegt Mudde. In deze tijd van migratie en vluchtelingen is de vraag naar dit soort denkbeelden groot. "In het verleden was ook al sprake van xenofobie. In de jaren vijftig vonden veel mensen ook al dat er te veel immigranten waren in West-Europa. De huidige vluchtelingencrisis maakt het onderwerp urgent.

Groot verschil met het verleden is dat diverse partijen het perfecte product aanbieden: Wilders en Le Pen zijn goede politici."

Niet alleen de maatschappelijke ontwikkelingen bepalen het succes van het populisme. Ook het onvermogen van de tegenstanders stuwt ­deze partijen naar grote hoogten. Gevestigde partijen schuiven meer en meer op richting populisme. Zo lijkt VVD te rekenen op een rechtstreeks duel met PVV, met een stevige 'pleur op'-agenda in de hand.

Dat is de verkeerde strategie, zegt Mudde. "Partijen die de frames overnemen over migranten en Europa versterken juist de basis van populistische partijen. Het is onzinnig te denken dat kiezers hierdoor niet meer op de PVV zullen stemmen en terugkeren bij de VVD. Daar is geen enkel bewijs voor."

Een écht tegengeluid
En als Rutte met deze strategie de verkiezingen zou winnen, zal hij ook zijn beloftes moeten nakomen en een ultrarechts beleid uitvoeren. Onmogelijk, zegt Mudde. "Een partij als de VVD is in essentie pro-Europees, dan zou die ineens eurosceptisch beleid uitvoeren?"

Volgens Mudde is een alternatief mogelijk, maar dan wel in de vorm van een écht tegen­geluid, dat ook coherent is. "Dus niet dat je zegt dat de EU heeft gefaald en er vervolgens gewoon mee doorgaat."

Een partij die het succes van de multiculturele samenleving benadrukt, bijvoorbeeld, zou hoge ogen kunnen gooien. Natuurlijk moet die de hedendaagse problemen benoemen, maar dan wel met een andere benadering dan het 'grenzen dicht'-mantra.

Cas MuddeBeeld -

"In Europa is ruimte voor een ouderwets sociaaldemocratisch geluid." Als dat maar bevlogen is, geloofwaardig, met verve en moed gebracht. "Dat is niet genoeg voor veertig procent van de stemmen. Daarvoor is de bevolking te divers. Grote partijen denken nog altijd dat ze pas succesvol zijn als ze dertig tot veertig procent van de stemmen halen. Dat is niet meer van deze tijd."

Boze witte man
Door de Brexit en de overwinning van Trump is de 'boze witte man' ten tonele verschenen, die, teleurgesteld als hij is over globalisering en migratie, de middelvinger opsteekt naar de politieke elite. Volgens Mudde bestaat die boze witte man al heel lang.

"Zo eens in de zoveel tijd steekt de man die is vergeten de kop weer op. Deze groep vormt maar een klein deel van het electoraat dat zeker niet het stem des volks vertegenwoordigt."

We moeten de boze witte man nu ook weer niet té belangrijk maken, wil hij maar zeggen. "Kijk naar de grote aanhang van Wilders, die is heel divers, zoals bij alle succesvolle populistische partijen."

Als het populisme nu het tij mee heeft, zou dat kunnen betekenen dat het succes tijdelijk is. Kan deze politieke beweging ook weer overwaaien? "Ja, het succes van populisten hangt af van de mate waarin onderwerpen als de islam en vluchtelingen het politieke debat bepalen. Als die minder dominant zijn, neemt hun succes af. Maar populisme zal niet meer verdwijnen. De PVV en Front National zijn inmiddels onderdeel van het systeem."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden