Plus

Fusie Stadsschouwburg en TGA: wat zijn de voor- en nadelen?

Een fusie van de Stadsschouwburg en Toneelgroep Amsterdam lijkt ophanden; vorige maand kondigden ze in een persbericht een gezamenlijke toekomstvisie aan. Wat zijn de voor- en nadelen van samengaan?

De Rabozaal in de Stadsschouwburg werd gebouwd op verzoek van TGABeeld DigiDaan

Een 'fragiel onderwerp', noemt Hans Croiset het benoemen van een intendant met zeggenschap over toneelgezelschap én schouwburg. "Onze steden zijn niet groot genoeg om één gezelschap iedere avond te laten spelen."

Croiset zat acht jaar in de raad van toezicht van de Stadsschouwburg en was leider van het ­Publiekstheater, de voorloper van Toneelgroep Amsterdam (TGA). "Je moet zo'n fusie niet te veel idealiseren," zegt hij.

Toekomstvisie
"In Duitsland hebben ze het met de stadstheaters gedaan, maar die hebben ook opera en ballet in huis. Dan kun je elke dag programmeren. Wij kunnen dat hier niet, omdat we het Muziektheater al hebben."

Vorige maand kondigden de schouwburg en huisgezelschap Toneelgroep Amsterdam een gezamenlijke 'toekomstvisie' aan. Het woord fusie viel niet, maar het is geen geheim dat twee daar al langer over spreken.

Schouwburgdirecteur Melle Daamen was tegenstander, maar hij is vertrokken, en een opvolger is nog niet benoemd. Van TGA-leider Ivo van Hove is al lang bekend dat hij vóór een fusie is.

"Toen ik in de raad van toezicht zat, deelde ik de standpunten van Melle Daamen," zegt Croiset. "Ivo van Hove stopt ooit. TGA beleeft een enorme bloei onder hem, maar een nieuwe artistiek leider heeft zeker twee jaar nodig om ook maar in de buurt te komen van het huidige niveau."

"Dat laatste hangt hier überhaupt in te grote mate af van wie die artistiek leider is, want wij hebben geen grote Nederlandse toneelschrijvers om op terug te vallen. Dat is de reden dat Melle altijd tegen fuseren is geweest."

Eén grote baas
Annet Lekkerkerker, directeur van het Holland Festival, ziet dat probleem niet. "Je hoeft niet te denken aan één grote baas bij zo'n samengaan. Ik ga er ook niet vanuit dat Ivo van Hove de grote baas van allebei zou zijn. Het kan ook op andere manieren."

In Den Haag hebben ze het op zo'n andere manier gedaan. De Koninklijke Schouwburg, het Nationale Toneel en Theater aan het Spui zijn opgegaan in Het Nationale Theater. De directie telt vier mensen, met Theu Boermans als directeur producties.

"Ik ben al langer voorstander van fusie tussengezelschappen," zegt Boermans. "In Amsterdam bepleitte ik dat jaren geleden al. Je geeft een theater een duidelijker profiel in de stad als programmering en productie hand in hand gaan. En ik denk dat de huidige bezuinigingen nog wel doorzetten, dus wij wilden in Den Haag het toneel stevig verankeren en ons profileren als hét nationale theater en theater van Den Haag. Een beetje zoals de opera en het ballet dat in Amsterdam hebben gedaan."

Over het nadeel dat de artistiek leider van dat moment een wel erg grote rol krijgt bij een fusie, zegt Boermans: "Daar kun je rekening mee houden. Ik ben bij onze fusie meteen gaan kijken naar mijn opvolging over een paar jaar."

Machtsspelletje
Gerardjan Rijnders was van 1987 tot 2000 artistiek leider van TGA. Een fusie met de schouwburg vond toen en vindt hij nu 'een beetje onzin' en een 'machtsspelletje'. "Het wordt nooit je eigen ruimte als toneelgezelschap. TGA heeft ook reisverplichtingen. Het lukt dus nooit continu de twee schouwburgzalen te vullen. In de jaren negentig speelden wij in het Transformatorhuis. Wij bepaalden wanneer we speelden en wie er verder stond. Als we repeteerden, was er soms dagenlang geen voorstelling. Op een prominente plek als de schouwburg kan dat niet."

Arthur Sonnen, ex-directeur van het Theaterfestival, juicht een samengaan toe. "Sinds de oorlog zijn in Nederland schouwburgen gescheiden van de gezelschappen, anders dan in landen als Duitsland, Engeland en Frankrijk. Dat is onnatuurlijk en houdt geen rekening met het publiek uit de regio dat in de schouwburg komt."

"In Nederland reisden gezelschappen het hele land door. Daardoor kon zo'n gezelschap geen band opbouwen met het thuispubliek; altijd op pad. Nu zie je schouwburgen en gezelschappen in elkaar schuiven, onder invloed van leidinggevenden die in het buitenland zien hoe goed dat werkt. In Amsterdam is er bij TGA al op organische wijze een vast publiek ontstaan."

Voordelen
Veel mensen weten waarschijnlijk niet eens dat de Stadsschouwburg en TGA niet één en dezelfde organisatie zijn. Toch heeft ook de huidige constructie voordelen. De schouwburg kan zelf bepalen wie en wat het programmeert en werkt zo aan een divers aanbod. Het gezelschap heeft ondertussen niet de druk om het theater elke avond weer te vullen en kan zich op eigen producties richten.

Maar een fusie biedt kansen voor een duidelijke artistieke visie. Daarom komt het onderwerp steeds terug, denkt Hans Croiset. "Er zitten veel haken en ogen aan een fusie, maar een artistiek leider wil baas in eigen huis zijn. Toen ik bijvoorbeeld het Publiekstheater leidde, voelde ik me ook met handen en voeten gebonden."

Gerardjan Rijnders ziet het écht niet. "In Rotterdam en Den Haag is het gelukt, maar ik heb geen idee wat voordelen van een fusie zijn. Op papier scheelt het waarschijnlijk overhead en voor de pr is het misschien duidelijker, maar dat soort voordelen lijkt me peanuts.

Al 30 jaar getouwtrek

'Een almachtige intendant, die in de Stadsschouwburg niet alleen de financiële eindverantwoordelijkheid zou hebben, maar ook de artistieke.'
De discussie over een fusie van de Stadsschouwburg en het vaste theatergezelschap is vaker gevoerd, getuige een artikel in NRC Handelsblad uit 1986.

Een viertal fracties in de gemeenteraad wilde de schouwburgdirecteur het voortouw geven. De Amsterdamse Kunstraad waarschuwde dat de theatermakers daarmee 'onder curatele' zouden komen te staan.

Het plan ging de prullenbak in, maar D66-cultuurwethouder Marja Baak viste het er in 1991 weer uit. Omwille van de 'eenduidigheid van het beleid' bepleitte zij een samengaan. Ook dit plan ging van tafel.

Tot schouwburgdirecteur Cox Habema in 1996 haar vertrek aankondigde. Nu wilde Ernst Bakker als D66-wethouder Toneelgroep Amsterdam (TGA) de leiding geven over bespeling, programmering en exploitatie van de schouwburg. Bestuur en directie van zowel TGA als Stadsschouwburg gingen akkoord. Maar eind 1999 trok wethouder Saskia Bruines, ook D66, het plan in. Ze wilde een onafhankelijke schouwburg.

"Een gemiste kans," zei de zakelijk leider van TGA, Gerrit Korthals Altes. "Waarom denkt u dat er in het buitenland steeds wordt gekozen voor de fusieconstructie met een intendant? Nee, het laatste woord is over dit onderwerp nog niet gesproken."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden