Plus

Freek Vonk: 'Elke gifslang heeft zijn eigen recept voor venijn'

Hij is bekend van televisie, heeft zijn eigen tijdschrift en trekt volle zalen in Afas Live. Weinigen weten echter dat Freek Vonk onderzoek doet naar gifslangen. 'Er is nog te weinig aandacht voor de vele dodelijke slachtoffers.'

Freek Vonk: 'Toen dat enorme dier na mijn aai begon te sissen, was ik direct verkocht.' Beeld Alek/Lumen

Het begon allemaal met de tijgerpython van de oudere broer van een voetbalvriendje. "Toen dat enorme dier na mijn aai begon te sissen, was ik direct verkocht," vertelt Freek Vonk.

Zijn moeders protest - "Slang erin, ik eruit!" - mocht niet baten. Freek kreeg zijn zin en al snel stonden er in de puberkamer in het ouderlijk huis in Dordrecht tientallen terraria, met daarin stiekem ook een paar gifslangen.

Destijds kon hij ze alleen bestuderen in gevangenschap, maar dankzij zijn televisiewerk kan hij gifslangen nu observeren in hun natuurlijke habitat. Tijdens zijn studie biologie maakte Vonk naam met onderzoek naar de evolutionaire ontwikkeling van giftanden.

Het leverde hem als student een nominatie op voor de prestigieuze Academische Jaarprijs en publicatie van een artikel in het gezaghebbende wetenschappelijk tijdschrift Nature.

Hoeveel slangen zijn er giftig?
"Puur technisch gezien zijn 2500 van de 3000 soorten slangen giftig, van het hebben van een paar relatief onschuldige giftandjes tot dodelijk giftige exemplatren. Van die 2500 gifslangen zijn er ruim 600 soorten in staat mensen ernstig te verwonden of te doden."

"Maar de eerste slangen, honderd miljoen jaar geleden, waren niet giftig, of in elk geval niet zo dodelijk als sommige huidige gifslangen. Die slangen doodden hun prooien door wurging."

De giftanden zijn pas later in de evolutie ontwikkeld?
"In 2008 ontdekten we in Leiden dat de giftand en gifklier worden ontwikkeld vanuit een gezamenlijk weefsel in het embryo. Tijdens de evolutie is in een bepaalde fase van de embryonale ontwikkeling een bijzondere koppeling ontstaan tussen gifklier en giftand achterin de bek."

"De positie van giftanden is daarna bij verschillende groepen gifslangen veranderd. Heeft de cobra kleine, zeer giftige tanden voor in de bek, andere soorten hebben achterin kleine, vaak onschuldige giftandjes behouden."

"Er zijn altijd uitzonderingen. Zo heeft de boomslang, die taxonomisch valt onder de slangen met giftanden achter in de bek, in de loop der tijd zijn giftanden langzaam naar voren geschoven, net als cobra's en ratelslangen."

Is het gif ook geëvolueerd, is het dodelijker dan voorheen?
"Slangengif evolueert continu. Het is een soort soep bestaande uit moleculenfamilies, waarvoor elke gifslangensoort zijn eigen receptuur heeft. Op het moment dat prooidieren resistentie ontwikkelen, triggert dat weer een verandering van de samenstelling van het gif. Het is een evolutionaire wapenwedloop."

Heb je voor productie van antigif kennis nodig van de samenstelling van het gif?
"Antigif wordt al meer dan 120 jaar verkregen door dezelfde technische handeling. Van een met een kleine hoeveelheid gif ingespoten paard wordt uit het bloed het serum verkregen, waar de antistoffen inzitten. Dat serum kan worden ingespoten bij slachtoffers. Een universeel tegengif bestaat niet."

"Een antigif reageert alleen op het gif van één bepaalde soort of meerdere soorten, en is gekoeld slechts beperkt houdbaar. De arts moet voor een behandeling dus exact weten door welke soort iemand is gebeten. En antigif blijft een soort gif, een lichaamsvreemd product dat allergische reacties kan veroorzaken."

"Pas sinds kort zijn we technisch in staat het gif beter te lezen. Samen met Britse onderzoekers zijn we er niet lang geleden in geslaagd het gif van zowel de boomslang als van de zaagschubadder te neutraliseren met één serum."

"In Leiden werken we aan een antigif op basis van menselijke antistoffen. Dat serum willen we ook kunnen vriesdrogen, waardoor het langer en buiten de koeling houdbaar is."

Op de internationale slangengifconferentie die u onlangs heeft georganiseerd bleek dat de slachtoffers vooral vallen onder de allerarmsten. Maakt dat het vinden van onderzoeks­gelden ook lastig?
"Gifslangenbeten hebben nooit hoog op de politieke agenda gestaan, in tegenstelling tot ander tropische ziektes zoals malaria. De slachtoffers vallen onder de allerarmsten, data ontbreken."

"We schatten dat gifslangen jaarlijks 150.000 dodelijke slachtoffers maken en minstens 500.000 mensen een ernstige handicap bezorgen. Maar de tijden zijn aan het veranderen; de Wereldgezondheidsorganisatie heeft slangenbeten nu op de lijst gezet van verwaarloosde tropische aandoeningen. Hopelijk komen de onderzoeksgelden nu makkelijker los."

Freek Vonk

Dordrecht, 24 februari 1983

2001-2008 studie biologie, Universiteit Leiden
2008 Toptalentbeurs (180.000 euro) van het NWO.
2012 proefschrift Snake evolution and prospecting of snake venom, Universiteit van Leiden.
2012-heden televisieprogramma­maker, onder andere Freeks wilde wereld.
2012-2014 lid werkgroep moleculaire biologie en evolutie, Bangor University, Wales
2012-heden verbonden aan het Naturalis Biodiversity Center in Leiden.
2014 Venisubsidie (250.000 euro) van het NWO
2018 organisator internationaal congres Snakebite: from science to society.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden