PlusTen Slotte

Frans Zwartjes (1927-2017): vader van de experimentele film

Filmer Frans Zwartjes vatte zijn fascinatie voor de grillige menselijke geest in gestileerde, poëtische, seksueel geladen zwart-witfilms.

Frans Zwartjes in 1971Beeld anp

'De Grote Tovenaar' werd hij genoemd, de Amerikaanse essayist Susan Sontag bestempelde hem tot 'belangrijkste experimentele filmer van zijn tijd'. Zaterdag is Frans Zwartjes in zijn woonplaats Den Haag overleden; de vader van de experimentele cinema in Nederland is 90 jaar geworden.

Op zijn naam staan meer dan 50 (korte) films, waarvan een groot deel ook internationaal erkenning kreeg. De multigetalenteerde Zwartjes was daarnaast actief als docent, fotograaf, beeldhouwer, tekenaar, schilder, musicus en vioolbouwer.

Zwartjes werd in 1927 in Alkmaar geboren als zoon van een afvallige non en een Amsterdamse amateurbokskampioen.

Levensvormend
Na een carrière als violist en vioolbouwer raadde zijn moeder hem een stage in krankzinnigengesticht Santpoort aan: een ervaring die levensvormend zou blijken; zijn blik op de mens is gevormd door de schreeuwende, piesende, wartaal uitslaande mannen en vrouwen die zich even later weer volkomen normaal konden gedragen.

In de jaren zestig kocht hij zijn eerste camera, om een van zijn performances vast te leggen.

De kennismaking met de New American Cinema, Andy Warhol, Bruce Conner en Gregory Markopoulos met name, deed alles op zijn plaats vallen; Zwartjes begon zijn fascinatie voor de grillige menselijke geest in gestileerde, poëtische, seksueel geladen zwart-witfilms te vatten.

Zijn rauwe, zintuiglijke films kwamen symbool te staan voor het ruimdenkende Nederland in de jaren zestig, waarin taboes werden geslecht en het kunstklimaat experiment bevorderde.

Gebrek aan oriëntatie
Tot zijn bekendste films behoren Pentimento (1979), Spare bedroom (1970) en Living, Zwartjes' ontregelende meesterwerk dat in 2007 werd opgenomen in de Canon van de Nederlandse Film.

In het woordloze filmpje van nog geen kwartier gaan Zwartjes en zijn echtgenote Trix de woonkamer binnen van hun nieuwe, lege Haagse huis. Zij legt een plattegrond van de woonkamer op de grond. Hij inspecteert de ruimte, een zakdoek in de hand. De vrouw ontbloot kortstondig haar borsten en gaat vervolgens verder alsof er niets is gebeurd.

De camera, door Zwartjes zelf bediend, draait om hen heen, omhoog en omlaag, draaiend en glijdend, soms zelfs op zijn kop. De groothoek­lens vervormt het perspectief en veroorzaakt een beklemmend gebrek aan oriëntatie.

Eigengereid
Vanaf 1969 was Zwartjes verbonden aan de Vrije Academie in Den Haag; hij legde er de kiem voor de carrières van eigengereide filmmakers als Paul Hosek, Jan Ketelaars, Ben van Lieshout, Ruud Monster, Paul de Nooijer en Dick Rijneke.

Als docent is Zwartjes niet zozeer geïnteresseerd in de technische aspecten van het vak ("Ik denk dat je, laten we zeggen, een half uur nodig hebt om de loutere techniek van het filmen te leren"), het gaat hem om de instelling van zijn leerlingen en hij moedigt ze aan hun eigen weg te kiezen.

In 1990 ontving Zwartje de Ouborgprijs van de gemeente Den Haag voor zijn werk als beeldend kunstenaar. In 2012 vond zijn zoon, fotograaf Jasper Zwartjes, een omvangrijke collectie foto's in het ouderlijk huis, die een jaar later werden tentoongesteld in het GEM, museum voor actuele kunst, driehonderd meter van zijn huis.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden