Frank Meester: 'Echte en geproduceerde gevoelens over de MH17 zijn niet te onderscheiden'

Er kwam veel los na het neerhalen van MH17. Een gesprek met filosoof Frank Meester over rouw, medeleven en democratie.

Frank MeesterBeeld Klaas Fopma

Er werd massaal en collectief gerouwd in Nederland. Maar dit was toch een land van individualisten?
'Dat denken we misschien, maar we staan altijd al in verband met anderen. Wel leven we in een cultuur waarin mensen zichzelf zien als individu. Toch is het in de afgelopen dertig jaar veranderd. Nederlanders waren lang trots dat we nergens trots op waren. Nu wordt over de nationale rouw gezegd: 'Dat is waarin een klein land groot kan zijn.'

Zit daar ook een risico aan?
'Een identiteit kan niet bestaan zonder het afzetten tegen een ander. Dat is in dit geval Vladimir Poetin. Misschien is dat wel goed. Er is ook een zekere dwang om te rouwen. En het is goed het in een perspectief te plaatsen. Dagelijks sterven 390 mensen in Nederland. Ik ken niemand persoonlijk die is omgekomen, alleen via via. Rouw is voor mij daarom niet op zijn plaats, medeleven wel.'

Wat is het verschil?
'Je rouwt als iets waardevols in je leven wegvalt. Daarna moet er vaak een heroriëntatie komen. Er moet een persoonlijke band zijn. Bij medelijden is de band minder persoonlijk. Nabijheid blijft van belang; we zijn we minder geneigd mee te leven met de vliegramp boven Mali.'

Toch hadden veel mensen blijkbaar het gevoel persoonlijk getroffen te zijn.
'Het werd ook door de media persoonlijk gemaakt. Er ontstond een verhaal: eerst was er de ramp, dan het gesol met de lichamen. Er waren steeds nieuwe ontwikkelingen, die ook via de sociale media verspreid werden. Bovendien kwam je via de sociale media razendsnel te weten welke slachtoffers je via via kende. Ook daardoor werd de emotionele afstand verkleind.'

Zijn die gevoelens dan echt of geproduceerd?
'Dat is eigenlijk niet te onderscheiden, bij onszelf niet maar zeker niet bij publieke figuren. Bij de rede van minister Frans Timmermans werd erop gewezen dat de emotie wel echt móest zijn, omdat hij een verfrommelde zakdoek uit zijn zak haalde. Dat kon niet ingestudeerd zijn. En ik las op de NOS-website: 'De koning komt steeds beter in zijn rol.' De emoties van ministers en staatshoofden zijn echt, maar ook gespeeld. De koning moet zijn rol leren spelen, en dan is het ook echt. Bij een volgende ramp doet hij het misschien beter.'

'Als het gaat om terechte emoties bij het publiek, merkte ik dat ik door de dag van nationale rouw de neiging had te relativeren: er zijn toch ook andere rampen en oorlogen? De hele westerse wereld is wel erg met ons begaan. Dan dringt de disproportionaliteit zich op. Misschien raken we nu voorbij de juiste proporties.'

Maakt de toedracht dit niet heel anders dan andere sterfgevallen? En wat is het goede woord?
'Moord is het niet, want het is per ongeluk gedaan; doodslag misschien. Onder terrorisme valt het strikt genomen ook niet. Het is een heel ongelukkige vergissing.'

Dat klinkt wel erg relativerend.
'Dat maakt het juist tragisch. Er is grote behoefte om schuldigen aan te wijzen. Poetin heeft waarschijnlijk het wapen geleverd, maar hij wist niet dat de separatisten dit zouden doen. Is het dan zijn fout? Misschien had hij beter moeten kijken hoe verantwoord die separatisten zouden handelen. En maakt het werkelijk uit dat het een stomme fout is, of daar iemand verantwoordelijk is?'

Er is een groot gevoel van onrecht. De roep om vergelding is vrij algemeen.
'Vergelding, het straffen van daders, helpt mensen die iets ergs is overkomen. Maar er zijn nu heel veel praktische problemen. Het is de vraag of we de daders ooit kunnen berechten.'

Politici moedigen het gevoel aan dat mensen recht kunnen krijgen.
'Dat is niet slim, want dat wordt heel moeilijk.'

Hoe beoordeelt u het optreden van politici?
'Het is heel sterk 'u vraagt, wij draaien'. Bijvoorbeeld bij de dag van nationale rouw die opeens mogelijk bleek. Voortdurend wordt er via traditionele en sociale media commentaar gegeven op de politiek. Ik denk dat dat het werk van politici in de weg zit. Ze kunnen moeilijk een lijn trekken. De democratie functioneert door de sociale media die er zo dicht op zitten, niet altijd goed.'

Is het niet juist democratisch?
'Er moeten remmen op zitten, want te democratisch werkt niet. Democratie is meer dan doen wat de meerderheid wil. Het zijn de schreeuwers die dan hun zin zouden krijgen.'

Is politiek daarmee emotiemanagement geworden?
'Soms wel, Er zijn brede emotiestromen, daar wordt naar geluisterd. En dan worden ze zo veel mogelijk in goede banen geleid.'

Welke rol speelt nationalisme in deze kwestie?
'De afhandeling van de ramp wordt nogal opgeëist door Nederland. Dat lijkt allemaal vanzelfsprekend. Maar een derde van de slachtoffers is niet-Nederlander.'

'Een bescheiden vorm van nationalisme is niet slecht. Behoren tot een groep is nodig voor de identiteit, maar we moeten opletten dat het niet uit de hand loopt.'

'Er kan ook een Europees gevoel ontstaan. Er is nu het idee dat Europa tegenover Rusland staat. De enige dreigkracht die we hebben, is gas. Dat betekent dat we misschien iets terug moeten in welvaart. Misschien is dat wel de heroriëntering na de rouw die hier gaat plaatsvinden.'

Er ontstond het idee van onze beschaving tegenover de barbaren in het oosten.
'Dat lijkt me niet terecht. Het is daar oorlog, dus de zaken zijn niet zo best georganiseerd.'

'Natuurlijk hebben we heel nare beelden gezien, maar ik heb ook gezien hoe geëmotioneerde mensen in Oekraïne met bloemen hun medeleven toonden, zowel in Kiev als in het oosten.'


Wil je reageren op dit artikel? Dat kan! Scroll (een beetje) naar beneden om een reactie te plaatsen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden