Plus PS

Fotoboek van de stad in oorlog moet verontrusten en bewustmaken

Voor het eerst verschijnt een boek over 1940-1945 met alleen maar foto's uit Amsterdam: van gruwelijkheden, maar ook van vissende jongens aan de gracht.

Vissende jongens aan de Herengracht op 27 augustus 1941 Beeld J.D.Noske/Spaarnestad/ANP

Een fotoboek over de oorlogsjaren in Amsterdam stond al lang op hun verlanglijstje. De samenstellers, René Kok en Erik Somers van het Niod Instituut voor oorlogs-, holocaust- en genocidestudies, hebben vele fotoboeken over de Tweede Wereldoorlog gepubliceerd, maar nog nooit eentje over Amsterdam alleen.

"Er zijn zo'n 160.000 foto's van Nederland uit de Tweede Wereldoorlog, waarvan 20.000 van Amsterdam. Het is opmerkelijk dat er nog nooit een allesomvattend fotoboek van Amsterdam is gemaakt," zegt Somers.

Stad In Oorlog, dat donderdag verschijnt, is een indringend boek met de visuele geschiedenis van de jaren 1940-1945. Amsterdammers, soldaten, slachtoffers, kinderen en ouderen bepalen het beeld. Een foto moet, schrijven de samenstellers, verontrusten, bewustmaken en het geweten in beroering brengen.

Bommen op de Blauwburgwal. Op 11 mei 1940 ervoer Amsterdam voor het eerst de verschrikkingen van de oorlog. Een Duits vliegtuig dropte bommen op de Blauwburgwal, hoek Herengracht. Er vielen 44 doden en tientallen zwaargewonden. Twaalf huizen werden weggevaagd. Fotograaf Cas Oorthuys van de Arbeiderspers was snel ter plaatse. Zijn foto's werden pas vijf jaar later, na de oorlog, gepubliceerd Beeld Cas Oorthuys/NIOD

Ondanks de Duitse terreur en anti-Joodse maatregelen probeerde men het leven voort te zetten. Zo zijn er foto's van de Sinterklaasoptocht (eind 1940), de avondvierdaagse (juni 1941), vissende jongens aan de Herengracht (augustus 1941), de kermis op het Stadionplein (mei 1942) en een elftalfoto van Ajax (mei 1944).

Amsterdammers lieten zich portretteren door fotografen op de Dam. Het leven ging door terwijl vanaf midden 1942 de deportatie van 80.000 Amsterdamse Joden was begonnen. Het heeft de stad voor altijd getekend.

Illegale opnames
Het boek is ingedeeld in thema's als collaboratie, verzet, Hongerwinter en de bevrijding. De Amsterdammer is het middelpunt; ook bij foto's van marsen van Duitse soldaten en een bijeenkomst van de Nationale Jeugdstorm hebben de samenstellers voor foto's gekozen waar Amsterdamse toeschouwers op staan. Velen stonden met de rechterarm omhoog. "Maar zie je dat jochie met die blik? Die denkt er het zijne van," zegt Kok.

In het boek zitten illegale opnames van fotografen als Cas Oorthuys en Charles Breijer van de groep de Ondergedoken Camera, persfoto's ofwel propagandamateriaal van NSB'er Bart de Kok en het Duitse fotopersbureau Stapf Bilderdienst, en amateurfoto's.

Amsterdamse humor
"De Nederlanders beseften dat er gefotografeerd moest worden. Er was geen fotografeerverbod van de openbare ruimte, zolang de foto's voor de Duitsers niet onwelgevallig waren. Pas in november 1944 werd buitenshuis fotograferen verboden," zegt Kok.

Het speurwerk leverde vaak onbekend materiaal op, maar van elke foto hebben de Niod-onderzoekers de locatie kunnen achterhalen.

Vierduizend leden van de Weerbaarheidsafdeling (WA) presenteerden zich op 9 november 1940 in de stad. De geüniformeerde ordedienst en knokploeg van de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB) liep onder het spelen van marsmuziek en het zingen van strijdliederen provocerend door de smalle Jodenbreestraat in de Jodenbuurt, over de Prins Hendrikkade en het Damrak naar de Dam, waar leider Anton Mussert het defilé afnam. Duizenden Amsterdammers keken met opgestoken arm toe Beeld BBWO2/NIOD

Sommige foto's van de 'onwelgevallige' gebeurtenissen werden heimelijk genomen, vanuit een raam, portiek of een fietstas. Een bewoner van het Krügerplein schoot in juni 1943 haastig een foto van een razzia.

Elders in de ­Rivierenbuurt maakte een bewoner uit de Lekstraat in diezelfde maand stiekem een opname van Joden met bagage die na een razzia werden afgevoerd. De in de vensterbank neergezette theekopjes staan op de foto.

"De Amsterdamse humor ging niet helemaal verloren," zegt Kok. Hij wijst op een foto van een urinoir waarop gekalkt stond: 'Hoofdkwartier van de Führer'.

René Kok en Erik Somers: Stad In Oorlog - Amsterdam 1940-1945 in foto's, WBooks. €29,95, na 18 mei €34,95. 304 blz.

Bij het boek hoort ook een tentoonstelling in het Stadsarchief, van 17/2 t/m 14/5.

'Hübsche Mädchen.' De Luftwaffe, een eenheid van de Duitse luchtmacht, bezocht in de zomer van 1940 de stad met legerbussen. In de Marnixstraat poseerden ze met twee meisjes. Een van de soldaten maakte deze opname voor zijn eigen fotoalbum Beeld BBWO2/NIOD
Op de Lijnbaansgracht werden in maart 1943 dekschuiten volgeladen met huisraad van gedeporteerde Joden. Ze moesten hun huissleutels afgeven waarna hun woning werd verzegeld en leeggehaald. Omstanders toonden grote belangstelling voor de spullen Beeld J.D. NOSKE/ANP/Spaarnestad
¿ Op de hoek van de Witte de Withstraat en de Postjesweg werd mei 1945 een 'fout' stel door twee gewapende BS'ers weggevoerd. De kinderwagen was leeg. Hun kind was reeds naar een opvangadres gebracht. Het leedvermaak onder buurtgenoten bij de arrestatie van 'moffenvrienden' was groot Beeld J.W.Hofman/BBWO2/NIOD
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden