Plus

Focus op gezond leven blijkt van alle tijden te zijn

Sporten, superfoods, wellness, mindfulness - alles draait tegenwoordig om gezond en vitaal oud worden. Een nieuwe trend is dat overigens niet, blijkt uit de tentoonstelling Gelukkig Gezond! in het Universiteits­museum Groningen.

Peter de Jaeger
Stilleven met kazen (ca. 1615) van Floris Claesz. van Dijck. Dit soort schilderijen herinnerde de bezitters voortdurend aan een gezond dieet Beeld Rijksmuseum
Stilleven met kazen (ca. 1615) van Floris Claesz. van Dijck. Dit soort schilderijen herinnerde de bezitters voortdurend aan een gezond dieetBeeld Rijksmuseum

'Opdat gij welvaarend blijft:/ Laat onnutte zorgen vaaren;/ Schuwt de gramschap; spaart uw drank;/ Wandelt na de maaltijd gaaren;/ Avontmaal ook niet te lank...'

Enkele dichtregels uit het boekje De Borgerlijke Tafel om lang gesond sonder ziekten te leven uit 1683 door dokter Steven Blankaart (1650-1704). "Vóór 1800 lag de nadruk in de geneeskunde op een gezonde levensstijl," zegt Rina Knoeff samensteller van de expositie Gelukkig Gezond!.

"De sleutelingrediënten waren in feite dezelfde als de factoren die al door Hippocrates zijn geformuleerd: zuivere lucht, dieet, beweging, voldoende slaap, een via plas, poep en bloed van afval gezuiverd lichaam en emotionele balans. Dokters waren voortdurend bezig met het voorschrijven van leefregels gericht op een gezond leven."

Behandeling van ziekten
Vanaf de 19de eeuw verschuift de nadruk in de geneeskunde van gezond leven naar de behandeling van ziekten. "Dat heeft alles te maken met de opkomst van ziekenhuizen voor patiënten. Eerder waren de ziekenhuizen vooral gericht op armenzorg," zegt Knoeff.

Na 1800 worden mensen opgenomen, behandeld en systematisch geobserveerd en zijn dokters continu aanwezig in het ziekenhuis. Voorheen bezochten zij de patiënt thuis, vooral de gegoede burgerij. Ook het laboratorium wordt geïntroduceerd.

"Als je wat had, werd je bloed onderzocht en daar kwam dan een ziektebeeld uit. De focus van artsen kwam veel meer te liggen op ziekte en genezing dan op een gezond leven. Dat is iets waar we nu, eigenlijk pas sinds een jaar of tien, heel erg van terugkomen. Moderne gezondheidszorg is vooral gericht op preventie."

Algeheel welbevinden
De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) meent dat de groeiende groep ouderen ook vraagt om een andere, meer holistische, aanpak van patiënten. Dokters zien de patiënt tegenwoordig meer in zijn geheel en geven gezondheidsadviezen voor een algeheel welbevinden. "Niet alle lichamelijke gebreken hoeven per se te worden opgelost. De opvatting is nu dat een mens best een goed leven kan hebben, ook als hij bijvoorbeeld niet meer goed kan horen, zien of lopen."

De expositie laat duidelijk zien dat huidige discussies over wat wel of niet gezond is, vaak een lange traditie hebben, aldus Knoeff. "Zo stond laatst in de krant dat drie kopjes koffie per dag goed zou zijn en ons leven verlengt. Maar die discussie werd al in de 17de eeuw gevoerd. Of neem lichaamsbeweging: sporten is goed, maar topsport kan nadelig uitpakken. De vraag is dan wie beslist over hoever je gaat: de arts of de trainer? Zulke ideeën zagen we al bij de oude Grieken in de context van het klassieke gymnasium."

"De opvattingen over gezondheid zijn cultureel bepaald. Neem dik zijn. Als we nu in de bus naast iemand met behoorlijk overgewicht zitten of zo iemand op straat tegenkomen, hebben we al snel, onbewust, ons oordeel klaar. Die persoon is lui, kan zijn baan niet houden of is een veelvraat. Terwijl vroeger, voor 1800, dik zijn een teken van welvaart was. Die werd niet omschreven als lui, maar als kloek. Dat is een veel positievere benadering."

Uitgebalanceerde maaltijd
Op voedingsgebied hebben we de schijf van vijf. Vroeger waren er stillevens die de mensen wezen op een gezond dieet. "Als je de etenswaren op zo'n schilderij bekijkt, zie je dat er vrijwel altijd een uitgebalanceerde maaltijd op staat. Vette kaas is op zich niet gezond, maar daarnaast liggen druiven en appels. Vaak worden ook olijven afgebeeld, die werden gezien als goed voor de spijsvertering."

"Zulke schilderijen hingen bij de mensen thuis, waardoor ze er voortdurend aan werden herinnerd wat gezond eten is; vergelijkbaar met onze schijf van vijf die we aan de binnenkant van het keukenkastje hebben hangen."

Alles is tegenwoordig gericht op gezond en gelukkig oud worden. Maar als u dacht dat de mensen vroeger allemaal jong stierven, hebt u het mis. De expositie begint met een galerij van honderdjarigen uit het verleden. "We zijn op het verkeerde been gezet door statistici. Die berekenden gemiddelden en lieten daarbij kindersterfte en vrouwen die in het kraambed overleden zwaar meetellen. Maar als je die vertekening weg laat, zie je dat mensen echt wel oud konden worden. Vooral als ze de gezonde leefregels, zoals door mensen als Blankaart waren opgeschreven, maar naleefden."

Gelukkig Gezond! Universiteitsmuseum Groningen, t/m 31/1. Toegang is gratis.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden