Plus

Expositie toont achitectonische gouden eeuw Amsterdam

Verdwenen parels, nieuwe woonwijken en herrezen grachten: met een jubileumexpositie blikt Arcam terug op dertig jaar stadsvernieuwing.

Met de bouw van de Stopera, hier in 1982, zette de revival van de stad inBeeld Rob C. Croes/Nationaal Archief

In twee kantoortjes en een zaaltje in de Academie van Bouwkunst aan het Waterlooplein opende Arcam (Architectuurcentrum Amsterdam) dertig jaar geleden zijn deuren. Achteraf bekeken een uitgelezen moment, want de bouwkunst in de stad ging een nieuwe gouden eeuw tegemoet.

Arcam, onder leiding van Maarten Kloos, profiteerde daarvan: in 2002 kreeg het een eigenzinnig paviljoen bij het Oosterdok, een sculptuur van René van Zuuk.

Met de jubileumtentoonstelling Van Stopera tot A'DAM Toren wordt nu teruggekeken op de bloeiperiode van dertig jaar, waarbij de inzinkingen niet zijn vergeten. De Bijlmerramp in 1992, de trage besluitvorming over de Noord/Zuidlijn en de kredietcrisis van 2008, die de ontwikkeling van de Zuidas heeft vertraagd.

Hoogtepunten
Maar ook die crises hebben een wending ten goede genomen. De herstructurering van de honingraatflats in de Bijlmer werd versneld aangepakt, zodat er een wijk met een meer menselijke maat kon ontstaan. Om maar weer eens met Cruijff te spreken: elk nadeel heb zijn voordeel.

Wat zijn de hoogtepunten van de architectonische gouden eeuw? Dat is de zowel vertraagde als bejubelde uitbreiding van het Rijksmuseum.

Het zijn de nieuwe woonwijken die uit de grond zijn gestampt, zoals Nieuw-Sloten, het Oostelijk Havengebied en uiteindelijk IJburg. Natuurlijk mogen we de parken niet vergeten: het Westerpark als festival- en recreatieterrein en de herinrichting van het Museumplein en Ooster­­­­­park.

Koninklijk huwelijk
Arcam staat ook stil bij de verdwenen parels, zoals de eerste telefooncel en de Sandbergvleugel van het Stedelijk Museum. Geen parel, wel een symbool: de ontruiming van het zogenoemde Slangenpand in de Spuistraat, een van de de laatste stuiptrekkingen van het krakers­wezen.
En dan is er nog de religieuze bewustwording, in de vorm van de Wester­moskee op de Kostverlorenkade en de boeddhistische He Hua Tempel op de Zeedijk, de grootste in Chinese paleisstijl van Europa.

Het overzicht van architectuur en bepalende momenten wordt in beeld ­gebracht door krantenknipsels, historische foto's, schetsen en maquettes van bruikleen­gevers, want Arcam bezit geen collectie. De stad is de collectie.

De Sandberg­vleugelBeeld J.M. Arsath Ro/Stadsarchief

Dat er naast architectonische hoogtepunten is gekozen voor momenten is interessant: je vergeet snel dat be­paalde evenementen betekenis hebben gehad voor de stad. Dat geldt voor het huwelijk van Willem­-Alexan­der en Máxima, dat werd aangegrepen voor een versnel­de herinrichting van het Damrak. Het bruidspaar kon toch moeilijk over plaveisel met aangekoekte patat en kauwgom van de Beurs naar de kerk wandelen?

Revival
Nog zo'n feit: door de aansluiting van de grachtengordel op de riolering in 1987 verdween de stank die 's zomers uit het water opsteeg. We kunnen nu onbezorgd zwemmen in de gracht of met bootjes varen. Zou een Gay Pride een kans van slagen hebben gehad zonder dit riool?

De revival van de stad begon in 1986 met de opening van de Stopera, een geuzennaam voor de combinatie van Stadhuis en Opera waar we kennelijk niet vanaf komen. Hoewel je over de architectuur van met name het stadhuis kunt twisten - 'een mts', noemde columnist Jan Blokker het ooit - staat de opening ervan gelijk met het herwonnen geloof in de potentie van de hoofdstad. Daarmee werd een periode met krakers en een deplorabele stadsvernieuwing in de Dapperbuurt en de Jordaan afgesloten.

Het WibauthuisBeeld Martin Alberts/stadsarchief Amsterdam

Punaise-­sociale woningbouw, zo genoemd dankzij de Trespa-­platen, ontsiert nog steeds de stad, maar heeft gezelschap gekregen van baksteen en glas dat zich beter verhoudt met het historisch palet. O ja, de grachtengordel is ook nog eens uitgeroepen tot Unesco Werelderfgoed in 2010.

Platgeslagen ster
Het overzicht van dertig jaar wordt afgesloten met de A'DAM Toren, ooit het boegbeeld van Shell en ont­worpen door Arthur Staal. Heel fijnzinnig zijn archi­tec­ten Claus en Kaan en OeverZaaijer niet met zijn schep­ping om­gesprongen. De herboren toren mist de reflectie van het oliekleurige spiegelglas en de subtiele platgeslagen ster als kroon: de commercie eiste kennelijk meer ruimte op.

Welke conclusie kun je uit de oogst van dertig jaar trek­ken? Het komt niet expliciet aan de orde in de Arcam-­selectie, maar een feit is dat de woningbouw er in de breedte beter voor staat dan in 1986. Er zijn weinig steden in de wereld waar de kwaliteit zo hoog is, hoewel wachtlijsten en absurde prijzen een domper op de feestvreugde zijn.

Opvallend is verder de flexibiliteit: ­kantoren laten zich omvormen tot woningen of hotels, de grachtengordel die er in 1986 ontzield bijlag is glorieus herrezen en zelfs het stadhuis aan het Waterlooplein ­bereidt zich voor op een herbestemming van de plint.

Tegenvallers
Verklaart dat de magnetische aantrekkingskracht die Amsterdam uitoefent op vele generaties en bevolkingsgroepen? Vast, want de trek naar Almere is opgedroogd. Veel mensen willen weer blijkbaar in de stad wonen, al moeten we de drukte en overlast op de koop toe nemen.

Woongebouw PireausBeeld Arcam

Natuurlijk vind je in het overzicht ook mijlpalen als de omvorming van het Amstelhof tot Hermitage en de ­bebouwing van de zuidelijke IJ-oevers met het Muziek­gebouw en de nieuwe pakhuizen.

Een aantal tegenvallers is overgeslagen - denk aan het miserabele Sloterdijk en het Stedelijk Museum dat zichzelf opnieuw moet uitvinden. En voor een aantal projecten is het nog te vroeg om ze geslaagd te noemen: de noordkant van het IJ en het Amstelkwartier.

Amsterdam is er hoe dan ook ­beter en gevarieerder op geworden. Vergeten stukken stad zijn tot leven gewekt onder het motto 'I Amsterdam', de mammoetletters van KesselsKramer die in 2004 zonder veel poespas ten doop zijn gehouden als marketingcampagne en tot internationaal klimrek zijn gepromoveerd. Terecht opgenomen in het overzicht dat vanaf vrijdat te zien is bij Arcam.

Van Stopera tot A'DAM Toren, t/m 5 februari 2017

De eerste telefooncel in Nederland op de Emmalaan, circa 1931Beeld Stadsarchief Amsterdam
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden