Plus

Expositie 'Iraanse Banksy' komt op een keerpunt

Als tieners in Iran wilden ze gewoon naar rockmuziek luisteren en skateboarden. Inmiddels zijn Icy en Sot geëngageerde kunstenaars. Het Moco Museum presenteert een retrospectief van de street artists. 'Het geeft zo'n kick om iets neer te zetten dat iedereen kan zien.'

Dream, de eerste muurschildering in New York Beeld Icy en Sot

Ze bestellen grote glazen bier en vertellen enthousiast over hun ontmoeting met Hugo Kaagman, de Nederlandse pionier van de stencilkunst. "Wat weet die man veel! We hebben wel vier uur zitten praten." De Iraanse broers Icy en Sot voelen zich zichtbaar op hun gemak in Amsterdam.

Het was hier dat ze in 2011 hun eerste buitenlandse expositie hadden. En nu heeft het duo dat 'het Iraanse antwoord op Banksy' wordt genoemd, zijn eerste museumsolo in het Moco Museum.

Toch is een carrière in de streetart niet voor de hand liggend als je geboren bent in Tabriz, een oude stad in het noordwesten van Iran. "Het begon met skateboarden," vertelt krullenbol Sot (1991), die de prater is van de twee. Oudere broer Icy (1985) knikt.

"We tekenden logo's na van punkbands en decoreerden er onze slaapkamer mee. Onze eerste stencils knipten we uit karton. Pas toen we rond 2000 internet kregen, leerden we meer over graffiti en streetart. We zijn ons gaan verdiepen in het werk van onder anderen John Fekner, die in de jaren zeventig kritische teksten spoot op gebouwen.''

Onschuld van kinderen
De slaapkamer was al snel te klein en ze gingen de straat op.

"Streetart is overal illegaal, maar in Iran nog net iets meer. Maar het geeft zo'n kick om iets neer te zetten wat iedereen kan zien. In onze beginjaren werkten we vooral met eenvoudige stencils en één kleur.

Zo'n ontwerp kun je thuis maken, ongemerkt in je tas vervoeren en heel snel aanbrengen. Desondanks zijn we toch meer dan eens gepakt.

In hun vroege werk bleven Icy en Sot dicht bij hun eigen belevingswereld. Kinderarbeid was een belangrijk onderwerp, omdat het om leeftijdsgenoten ging die ze zelf op straat zagen.

Sot met zijn oudere broer Icy. Beeld Icy en Sot
Broken heart Beeld Icy en Sot

En omdat de onschuld van kinderen zo sterk contrasteert met de muurschilderingen van martelaren die in Iran overal te vinden zijn. "Onze pieces werden vaak binnen een dag overgeschilderd," vertelt Icy. "Daarom zijn we daarna werken gaan maken over censuur. Bijvoorbeeld een jongen met een bril waarvan de glazen verbodsborden zijn."

Een milde cultuurshock
Het werk van de broers bleef niet onopgemerkt door de lokale kunstscene. Een paar exposities volgden, maar het eerste Amsterdamse uitstapje wakkerde de honger aan naar meer. Tijdens een bezoek aan New York, waar ze in 2012 meededen aan een groepsshow, vroegen ze asiel aan.

Inmiddels wonen ze al zes jaar in Brooklyn. Terug naar Iran kunnen ze niet, maar dat zeggen ze niet erg te vinden. "De situatie daar is niet verbeterd en er zijn zo veel andere plekken om te wonen. De vrijheid om te kunnen doen wat we willen is het belangrijkste."

Natuurlijk ging de verhuizing naar de VS gepaard met een milde cultuurshock, maar Icy en Sot werden meteen opgenomen in de New Yorkse graffitiscene. "Binnen een week stonden we al samen met lokale kunstenaars te schilderen," herinnert Sot zich.

Hope Beeld Icy en Sot

"Bovendien hadden we al zo veel contact gehad via mail en internet dat veel dingen vertrouwd overkwamen. Als we door de stad liepen, herkenden we de gebouwen aan de muurschilderingen en pieces die erop waren aangebracht. Het was alsof we er al lang woonden."

Avondlijke brainstormsessies
Icy en Sot werken zoals ze praten: in tandem. Ieder nieuw werk begint met een avondlijke brainstormsessie, liefst met een biertje onder handbereik en muziek uit de speaker, de laatste tijd jarenzeventigsoul en -funk.

"We tikken ideeën heen en weer. Omdat we met z'n tweeën zijn, opereren we twee keer zo snel. Het is soms een beetje eng hoezeer onze hoofden op dezelfde manier werken."

Machinegeweer in gitaarkoffer
De eerste muurschildering die ze maakten in New York was Dream. Een kleuter huppelt over de grote blauwe letters van de titel. En ja, dat werk mag autobiografisch worden genoemd.

De euforie van de nieuw gevonden vrijheid werd een jaar later, in 2013, echter wreed verstoord. De broers woonden toentertijd in een huis met de Iraanse leden van verschillende rockbands. Eentje was echter uit de groep gezet en kwam laat op de avond verhaal halen, met een machinegeweer in zijn gitaarkoffer.

Drie mannen kwamen om, onder wie de veelbelovende singer-songwriter Ali Eskandarian, een vriend. Icy en Sot hadden zich verschanst in de badkamer, maar Sot werd toch geraakt door een verdwaalde kogel. Een lelijk litteken op zijn arm is een blijvende herinnering.

Antiwapenorganisaties
"Daarna was niets meer hetzelfde," stelt hij. "Je realiseert je dat het zomaar afgelopen kan zijn. We konden een maand lang niets doen, ziek waren we. Maar uiteindelijk zijn we er werk over gaan maken en dat hielp. Het was een vorm van therapie maar tegelijkertijd ook protest.''

Freedom Beeld Icy en Sot

''Na 2013 hebben we veel werk gemaakt over de Amerikaanse wapencultuur. We hebben posters en sculpturen gemaakt voor de March for Our Lives, het studentenprotest dat afgelopen maart plaatsvond in Washington D.C. na het zoveelste schietincident op een highschool. En we werken veel samen met antiwapenorganisaties."

Maatchappelijk geëngageerde agenda
De broers zijn na hun verhuizing naar de VS sowieso activistischer geworden. In Iran streden ze nog grotendeels voor hun right to party - de muurschildering van een groene fles met de tekst 'Beer is not a crime' is typisch voor die periode.

Maar de laatste zes jaar hebben ze zich ontwikkeld tot kunstenaars met een maatschappelijk geëngageerde agenda. Ze maken zich druk over plastic in de oceaan, kernafval in indianenreservaten, politiegeweld en homorechten.

Tree Beeld Icy en Sot

Het meest gegrepen zijn ze door de internationale vluchtelingencrisis. In een recente serie werken hebben ze vluchtende families uit hekwerken gesneden, maar ook een Amerikaanse vlag.

Reisvebod van Trump
"Het reisverbod van Trump maakt alles nog veel moeilijker, ook voor onszelf," constateert een zichtbaar opgewonden Icy. "Wij kunnen gelukkig reizen op een vluchtelingenpaspoort, maar dat wordt weer niet geaccepteerd door Dubai en China.''

''We hebben kansen op tentoonstellingen en opdrachten gemist door gedoe met visums. De stapel papieren die we moeten invullen als we op ons Iraanse paspoort reizen, is enorm. Eind van deze zomer kunnen we eindelijk het Amerikaanse staatsburgerschap aan vragen."

Geen verzoeknummers
Voor die tijd reizen ze nog naar Hamburg, Berlijn en Spanje om deel te nemen aan tentoonstellingen en om installaties te bouwen. Icy en Sot zijn inmiddels gevierde namen in het internationale streetartcircuit.

Zelf gebruiken ze die term liever niet meer. "Streetart is commercieel geworden. Projectontwikkelaars nodigen graffitikunstenaars uit om de waarde van hun eigendom op te krikken. Streetart is een verlengstuk van gentrification geworden. Daarom keren we ons er nu een beetje van af.

We krijgen regel matig nog mails met de vraag of we iets vrolijks willen maken of iets met bloemen. Maar we doen geen verzoeknummers."

Een keerpunt
De solotentoonstelling in Moco komt wat dat betreft op een keerpunt in hun carrière, erkennen de broers. "Het is heel bijzonder om ons vroege werk terug te zien. Er zitten zelfs stukken bij uit 2006. We beschouwden onszelf toen helemaal niet als kunstenaars."

"Inmiddels laten we langzaam de stencilkunst achter ons. We maken steeds meer beeldhouwwerk en gebruiken daar allerlei materialen voor, tot autobanden aan toe. Alles is mogelijk. Dat is ook waar de video Power of Two over gaat. We staan met z'n tweeën op een omgekeerde trapladder. Het is een balanceeract, maar we gaan omhoog. Op onze eigen manier."

Inexorable Beeld Icy en Sot

Icy & Sot: A Moment of Clarity. T/m 15 januari in ­Moco Museum, Honthorststraat 20.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool.nl.