Plus

Expositie 80 Jaar Oorlog gaat over de geboorte van Nederland

Den Koning van Hispanje eren we al eeuwen, maar waarom ook alweer? Het Rijksmuseum beantwoordt die vraag en vele andere in de nieuwe tentoonstelling 80 Jaar Oorlog. De geboorte van Nederland.

Terug naar de schoolbanken. Die gedachte zal bij velen opkomen bij een bezoek aan de tentoonstelling 80 jaar oorlog in het Rijksmuseum. Het is misschien wel de meest ingrijpende oorlog in de geschiedenis van Nederland en België, maar hoe zat het ook alweer?

Bijvoorbeeld met het bekende zinnetje 'Den Koning van Hispanje heb ik altijd geëerd', dat nu voornamelijk geassocieerd wordt met wedstrijden van Oranje. Bij het jaartal 1600 roept menigeen: "Slag bij Nieuwpoort!" En zo zijn er nog talloze puzzelstukjes in het collectief bewustzijn opgeslagen. Piet Hein en de zilvervloot, de Vrede van Münster, het Ontzet van Leiden.

Het Rijksmuseum vertelt het verhaal van de Tachtigjarige Oorlog in objecten. Tientallen schilderijen, tapijten, spotprenten en wapens belichten verschillende standpunten in het conflict dat 450 jaar geleden begon. De samenstellers, conservator Gijs van der Ham en junior conservator Stephanie Archangel, kozen alleen voorwerpen uit de tijd zelf.

Ultieme vernedering
De tentoonstelling begint met de 'Koning van Hispanje', die vanaf 1515 de Nederlanden bestuurde. Aanvankelijk was dat Karel V. In 1555 nam Filips II het roer over.

Filips had hier soevereine macht, maar was koning van Spanje en 'heer' - geen koning - van de zeventien Nederlandse gewesten. Als vrome katholiek geloofde hij in de eenheid van kerk en staat. Zo staat hij ook afgebeeld op een raam uit de Sint-Janskerk in Gouda: biddend.

De oorlog begon met een opstand tegen de toenemende macht van de koning. Velen vonden dat ze in hun vrijheid werden beknot. Het jaar 1568 wordt vaak als begin genoemd vanwege de Slag bij Heiligerlee. Op 23 mei was de eerste overwinning van de troepen van Willem van Oranje, aangevoerd door Lodewijk van Nassau.

Het rommelde al eerder. Op de tentoonstelling zijn fragmenten te zien van een monument uit de dorpskerk van Doorn. Deze werd in 1566 bestormd door radicale protestanten die alle altaarstukken en heiligenbeelden vernielden. Ze sloegen een groot monument in stukken, waarbij vooral de koppen onherstelbaar werden beschadigd. Daarna werden de brokstukken onder de kerkvloer gestort.

Het was een ultieme vernedering, want de protestanten liepen tijdens het kerkbezoek over de gruzelementen. Door dat begraven zijn echter wel de oorspronkelijke kleuren van de beelden bewaard gebleven, wat tamelijk zeldzaam is.

Kogels op de stad
De verschrikkingen van de oorlog worden onder meer zichtbaar gemaakt door een anonieme schilder die de Spaanse Furie in Antwerpen vastlegde. De straten liggen bezaaid met lijken. Plunderende soldaten banen zich rovend en moordend een weg door de stad. In het midden van het schilderij kijken twee katholieke geestelijken tevreden toe. Het schilderij doet denken aan voorstellingen van de dag des oordeels.

Daar staan objecten tegenover die onderkoeld getuigen van de oorlog. Zoals een notitie over het Beleg van Haarlem. Die stad had net als veel andere Hollandse steden de kant van Willem van Oranje gekozen in de strijd tegen Filips II en de Hertog van Alva. In december 1572 werd Haarlem belegerd en in juli 1573 ingenomen. Een Haarlemse burger hield tijdens die zeven maanden van dag tot dag bij hoeveel kogels op de stad werden afgevuurd. Aan het eind staat de 'totaalscore': 10.402.

Achttien exemplaren zijn bewaard gebleven en liggen op de vloer naast de vitrine met het document op de grond.

Dergelijke voorbeelden brengen de Tachtigjarige Oorlog ineens griezelig dichtbij. Ook landkaarten met veroverde en heroverde steden doen aan het hier en nu denken, aan de oorlog in Syrië bijvoorbeeld.

Partijdige schilder
Her en der in de tentoonstelling staan vragen op de wand die bedoeld zijn om bezoekers bij het onderwerp te betrekken, maar de dilemma's schieten door in jip-en-janneketaal. 'Geloof is iets persoonlijks, daar heeft de overheid niets mee te maken: eens/oneens?' 'Ik zou offers brengen voor een hoger doel: eens/oneens?' 'Vluchten doe je nooit uit vrije wil: eens/oneens?'

Wel geslaagd is de zaal 'Identiteit', waarin de scheiding tussen het noorden en zuiden van de Nederlanden wordt geïllustreerd. De zaal is doormidden gedeeld en de twee helften komen bij elkaar in De zielenvisserij (1614) van Adriaen van de Venne. Aan weerszijden van een rivier staan mensen. Links de protestanten, rechts katholieken.

De schilder was een tikje partijdig. In het noorden schijnt de zon en staat een boom vol in het blad. Rechts staat een vergelijkbare boom langs de waterkant, maar deze is verdord. Er hangt een Mariabeeldje in. Andere details verraden eveneens dat de toekomst volgens de schilder in het noorden lag.

De tentoonstelling beschrijft ook hoe het conflict internationaler werd, hoe de onderlinge strijd in kolonies werd uitgevochten en hoe de oorlogstactiek veranderde door nieuwe technieken en wapens.

Aan het einde hangen schilderijen met lamlendige soldaten. Op een schilderij van Gerard ter Borch zien we een soldaat te paard wegsjokken naar een onbekende bestemming. Van heroïek is niets meer te bespeuren.

80 Jaar Oorlog, Rijksmuseum, t/m 20 januari.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden