Plus

Expert: 'Droogte is een sluipende ramp'

De belangrijkste zorg in Nederland was altijd: hoe houden we droge voeten? Nu de hittegolf en de droogte aanhouden, vragen we ons af: hoe blijft er genoeg water uit de kraan komen? 'Droogte is een sluipende ramp.'

Droogte in Amsterdam Beeld Tammy van Nerum

Toen onderzoeker Niko Wanders acht jaar geleden aan zijn onderzoek naar droogte begon, was daar in Nederland nauwelijks belangstelling voor. Inmiddels is dat wel anders.

Sinds hij terug is uit de VS, waar hij samenwerkte met internationale wetenschappers aan de gerenommeerde universiteit Princeton, begint het besef ook hier te dagen: door klimaatverandering wordt droogte zelfs in ons waterrijke deltaland een probleem.

Onlangs werd Wanders nog uitgenodigd bij de Deltacommissie, die als belangrijkste taak heeft om Nederland te beschermen tegen overstromingen. Sinds afgelopen najaar steken meer dan dertig droogtedeskundigen van universiteiten, Rijkswaterstaat en het KNMI geregeld de koppen bij elkaar, vertelt de onderzoeker hydrologische extremen aan de Universiteit Utrecht. "In de overstromingswereld gebeurt dat al jaren. Zo'n droogteoverleg is nieuw."

Dus jullie zagen deze droogte al tijden aankomen?
"Nou, zo simpel is het niet. Nergens ter wereld zijn droogtes zo slecht te voorspellen als in West-Europa. Het weer is hier veel veranderlijker dan in de VS, Afrika of Zuid-Amerika. We kunnen nu enkele maanden vooruitkijken, dat lukt steeds beter. In mei, juni zagen we dat het wel erg droog zou worden."

Waarom hebben jullie toen geen alarm geslagen?
"Droogte is een sluipende ramp: het ontstaat langzaam en ineens is het er. En dan is het al te laat om maatregelen te nemen. In Nederland eist droogte niet meteen mensenlevens en ze bedreigt geen huizen, zoals overstromingen."

"Dat maakt het lastig om ervoor te waarschuwen. Zeker als de gevolgen nog niet te zien zijn. Want wie gelooft het weerbericht voor over tien dagen? Dat vereist veel vertrouwen in onze droogtevoorspellingen."

Extreem droge zomers als deze worden straks normaler, blijkt uit uw onderzoek. Krijgt Nederland een soort Zuid-Frans landschap?
"Klopt, per vierkante meter hebben we over dertig jaar in de zomers een emmer minder water beschikbaar. Extreem droge zomers als deze komen dan twee tot vier keer zo vaak voor. Dat betekent dat we vaker gele weilanden en dode bermen zullen zien. Boeren moeten kiezen waar ze het schaarse water aan besteden."

"Op de hoge zandgronden in het zuiden en oosten zullen meer boeren overschakelen naar soorten die weinig water nodig hebben, maar vaak een lagere opbrengst. In de kustprovincies kampen ze nu al structureel met zout water dat oprukt in de bodem, doordat er minder tegendruk is van zoet water."

"Dat vereist een nieuw type zilte landbouw. Ook de kwaliteit van het oppervlaktewater gaat achteruit. Doordat het warmer wordt komen er meer algen in en bacteriën zoals botulisme. En kunnen fabrieken straks nog wel koelwater putten uit de rivieren?"

Wat is de oorzaak van die extreme droogtes?
"Doordat ons klimaat warmer wordt, verdampt het water sneller. Warme lucht kan meer water bevatten. Dat leidt vervolgens tot intensere buien. Die zijn zo kort en hevig dat de grond het water niet kan opnemen. Dan hebben onze tuinen en akkers er niks aan. Het stroomt rechtstreeks het riool in of naar sloten, beken en rivieren. Die voeren het weg naar de zee.'

We zijn toch een waterland bij uitstek, met grote rivieren en volop regen?
"Zoveel neerslag valt er in Nederland niet. We hebben relatief veel regendagen, maar dan valt er relatief weinig. Aan de oostkust van de VS bijvoorbeeld, waar ik twee jaar woonde, valt evenveel neerslag in de helft van de tijd. De grote rivieren die onze delta vormen, voeren steeds minder water aan uit hun stroomgebied."

Niko Wanders. Droogte-onderzoeker aan de Universiteit Utrecht Beeld Marnix Schmidt

"Over dertig jaar ligt er minder sneeuw in de Alpen en zijn de gletsjers verder gesmolten. Van de vijftien droogste jaren sinds we begin vorige eeuw begonnen te meten hoeveel water bij Lobith ons land binnenkomt, vielen er vijf in de laatste acht jaar."

"Dat kan toeval zijn, maar ook een effect van klimaatverandering. Bovendien worden ook de landen stroomopwaarts droger. Zullen de Zwitsers straks nog evenveel water doorlaten, of gaan ze meer opslaan in stuwmeren voor hun eigen voorraad?"

Kunnen we daar iets tegen doen?
"Naast zuiniger omgaan met het water dat we hebben, moeten we zelf meer water gaan bergen. Na de overstromingen in de jaren 90 zijn polders zo ingericht dat rivieren bij hoogwater meer ruimte kunnen krijgen zonder dat huizen en stallen onder water komen te staan."

"Waarom gebruiken we die polders niet als stuwmeer om in natte periodes water op te slaan voor de zomer? Als dat in het grote belang is, kunnen we boeren daar financieel voor compenseren. Ook in het IJsselmeer - onze grootste zoetwateropslag - kunnen we meer water kwijt dan nu; het waterpeil wordt daar traditioneel vrij laag gehouden. Daarnaast kunnen we de bodem gebruiken als een grote waterbuffer. Uit angst voor overstromingen en omdat boeren daar baat bij hebben wordt het waterpeil te laag gehouden."

Maar als we alles onder water zetten, zitten we bij de eerste flinke bui met natte voeten.
"Met dat risico moeten we inderdaad goed rekening houden. Dat betekent water opslaan op plaatsen waar niemand er last van heeft. Daarnaast kunnen we op meer daken regenwater opvangen, en dat opslaan in diepe waterputten of infiltreren in een naastgelegen veld. Dan sijpelt het de bodem in, waaruit we het bij droogte kunnen oppompen. Steeds meer glastuinders doen dat al."

Wat kunnen we zelf doen? Onze hortensia's vervangen door palmbomen?
"Voor palmbomen is het wellicht nog wat vroeg. Maar ik ga de tuin van mijn nieuwe huis wel inrichten met planten die weinig water nodig hebben, zoals lavendel. Zelf eet ik minder vlees sinds ik weet dat voor 1 kilo biefstuk 15.000 liter water nodig is. En niet te lang douchen."

Hoe lang houden we nog last van de huidige droogte?
"Komende week blijft het onverminderd droog. Een enkel buitje verandert daar niets aan. Het groeiseizoen is niet meer te redden, dat is al bijna afgelopen. In september of oktober veranderen de weerpatronen, dan gaat het waarschijnlijk meer regenen. Het duurt nog maanden voordat het grondwater weer op normale hoogte staat."

Droogte verschilt per regio

Het zuiden en oosten van Nederland hebben te ma­ken met de langste hittegolf ooit gemeten. Het is daar al 22 dagen achter elkaar war­mer dan 25 graden en regelmatig boven de 30 graden.

Vanaf begin juni heeft het vrijwel niet meer geregend. Maar in welke mate en waar? Dat blijkt nu heel precies uit satellietbeelden van Wageningen Environmental Research. Gemiddeld was het grasland in Nederland 17 procent minder groen dan normaal. De regionale verschillen zijn groot. In Groningen, Friesland en het Groene Hart valt het nog wel mee.

In Twente, Gelderland, Zeeland, delen van Brabant en Limburg en de kuststrook is de droogte hardnekkig. In deze contreien is het gras tot 37 procent minder groen. De verschillen ontstaan door het hogere waterpeil in de sloten van het veenweidegebied. De hogere zandgronden zijn veranderd in bruingele steppes. Het is niet zo dat het gras in het Groene Hart nog wel groeit: het kan er nog net overleven, terwijl het elders afsterft.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden