Plus

Excessief geweld is niet meer het domein van de man alleen

Het aantal vrouwen dat tbs krijgt, groeit. En zij hebben relatief meer dodelijke slachtoffers op hun geweten dan mannen. 'Vrouwen worden instabiel, mannen antisociaal.'

Beeld Yoko Heiligers

Een mes en een vrouwengezicht ineen is de treffende omslag van het boek van Vivienne de Vogel (44) over vrouwen met een terbeschikkingstelling (tbs). Bestudering van honderden Nederlandse casussen leerde dat vrouwen vaker dan mannen een mes als wapen gebruiken. "Misschien omdat een mes persoonlijker is dan een pistool - het favoriete wapen van mannen," zegt De Vogel. "Met een mes moet je per definitie dicht bij je slachtoffer komen. En een mes is ook beter geschikt om jezelf te verwonden."

Het is een veelvoorkomende vraag in wetenschappelijk onderzoek: zijn er verschillen tussen man en vrouw? Op het snijvlak van misdaad en psychiatrie was zo'n vergelijking in Nederland nog niet gemaakt, maar De Vogel - forensisch psycholoog en onderzoeker bij de Van der Hoevenkliniek in Utrecht - is in die leemte gesprongen.

Dat werd tijd, want inmiddels zijn er op iedere honderd tbs'ers zo'n zeven vrouw. Dat is een verdubbeling in vergelijking met twintig jaar geleden. "Noem het emancipatie," zegt De Vogel. "Excessief geweld is niet meer alleen het domein van de man.

Problematisch verleden
Sterker, vrouwen met een tbs blijken relatief meer doden op hun geweten te hebben. Meestal maken zij de slachtoffers in hun persoonlijke leefomgeving. Ze brengen bijvoorbeeld vanuit een waanstoornis hun kind om het leven, of ze vermoorden uit jaloezie hun partner. Mannen gebruiken geweld vaker instrumenteel: ze schieten de bankbediende neer die de weg verspert naar de geldkluis.

Ook opvallend: vrouwelijke tbs'ers richten hun agressie niet alleen op anderen, maar ook op zichzelf. Automutilatie - in je armen snijden met een glasscherf of mes, bijvoorbeeld - komt bij mannen veel minder voor.

Wat mannelijke en vrouwelijke tbs'ers vaak wel gemeen hebben, is een problematisch verleden. Bijna alle tbs'ers kenden een jeugd van mishandeling, verwaarlozing en misbruik, al werden vrouwen vaker seksueel misbruikt. Vanuit die overeenkomstige achtergrond ontwikkelen vrouwen en mannen echter verschillende psychiatrische stoornissen.

Vivienne de Vogel, forensisch psycholoog. Zij onderzocht honderden tbs-­casussen Beeld Nadine Maas

"Vrouwen krijgen een heel instabiel zelfbeeld," aldus De Vogel. "De problemen uit de jeugd gaan op volwassen leeftijd nog door in partnerrelaties; ze worden door hun vriend nog steeds geslagen of misbruikt. Bij jongens gebeurt dat veel minder, alsof ze een knop omzetten. Jongens gaan van zich afslaan. Ze worden vaak zelf dader."

De psychiatrische diagnoses die daarbij passen, zijn borderline bij vrouwen (zie kader onder) en een antisociale persoonlijkheidsstoornis bij mannen. Je ziet vaak dat daders vroeger slachtoffer waren. Dat gaat van generatie op generatie door. Kan een tbs-maatregel dat doorbreken?

"Dat gebeurt zelden. Mensen die een tbs-maatregel krijgen, kunnen vaak niet voor zichzelf zorgen, dus ook niet voor hun kinderen. Die kinderen worden mishandeld, verwaarloosd en soms misbruikt. Vervolgens worden ze uit huis geplaatst."

7

Op iedere 100 tbs’ers zijn er 7 vrouw – een verdubbeling in vergelijking met 20 jaar geleden

"Dochters van tbs'ers blijken vaak al een psychiatrische ziektegeschiedenis te hebben, zonen zijn al vaak in contact geweest met justitie. In de jeugd van die kinderen is al veel schade aangericht. Als hun ouders uit tbs komen, is de ouder-kindrelatie nog enigszins te herstellen, maar vaak lukt dat niet."

Is dat erg?
"In zekere zin wel, omdat een goede ouder-kindrelatie ellende voorkomt. Maar het doorbreken van een generatiespiraal is niet de doelstelling van tbs. Wij beschermen de maatschappij tegen mensen van wie je vanuit psychiatrisch perspectief kunt verwachten dat ze slachtoffers maken."

"We behandelen de risicofactoren van crimineel gedrag en versterken de beschermende factoren. Dat is behoorlijk succesvol. Voor vrouwen bestaan er nog geen cijfers, maar statistieken bij mannen tonen aan dat de recidive bij tbs'ers na twee jaar zo'n tien procent is, terwijl dat bij ex-gedetineerden bijna vijftig procent is."

Wat zou er gebeuren als er geen tbs zou bestaan?
"Dan zouden er meer delicten zijn en meer slachtoffers vallen. In een gevangenis wordt iemand met psychiatrische problematiek niet beter. Als die weer buiten mag, is het wachten tot het opnieuw misgaat. Je kunt ook stellen dat je dan heel lange straffen moet opleggen voor die groep, maar ik weet niet of de maatschappij dat wil. Dat is een politieke keuze."

Veel mensen uit de jeugdzorg klagen dat hun vak wordt uitgehold. Heeft dat gevolgen voor het aantal tbs'ers in de toekomst?
"Als kinderen moeten wachten op adequate hulp, neemt het risico toe op ernstige psychiatrische aandoeningen, op criminele handelingen en voor de toekomst ook op tbs-maatregelen. Ik kan alleen niet inzien in hoeverre de jeugdzorg nu verschilt van de jaren tachtig of negentig. Als de behandelingen nu beter zijn dan destijds, zou het aantal tbs'ers in de toekomst moeten afnemen."

Geweld Door Vrouwen, Vivienne de Vogel Beeld Boom

"We hebben de laatste jaren een daling van het aantal tbs'ers gezien, maar dat komt onder meer doordat advocaten hun cliënten ontraden om mee te werken aan psychiatrisch onderzoek. Bij een gevangenisstraf weet je hoe lang je moet zitten, bij tbs weet je dat niet. Dat bepalen immers de rechters, op voorspraak van je behandelaren."

U zegt dat vrouwen en mannen met een vergelijkbare, slechte jeugd verschillende stoornissen ontwikkelen. Wat zou een rechter met die informatie moeten?
"Die moeten weten dat vrouwen niet anders moeten worden berecht dan mannen, omdat ze zogenaamd zieliger zouden zijn. In de rechtspraak zie je dat wel vaak terug. Vrouwen die hetzelfde delict hebben gepleegd als mannen, krijgen lagere straffen."

"Als een man zich op straat agressief gedraagt, gaat hij naar de cel. Een vrouw die hetzelfde gedrag vertoont, gaat naar de psychiatrie. Agenten en rechters lijken anders te oordelen over vrouwen dan over mannen. De mythe van de verzorgende moederfiguur, noem ik dat. Het gaat er minder goed in dat vrouwen ook crimineel zijn."

Hoe ziet het leven van vrouwelijke tbs'ers eruit na hun vrijlating?
"Niet best. 12 procent valt weer terug in de psychiatrie. Denk aan crisisopnames, problemen met drank en drugs. 18 procent van die vrouwen overlijdt voortijdig, met een gemiddelde leeftijd van 44 jaar. Daarbij zitten veel zelfmoorden. Een normaal leven zit er voor veel mensen niet in."

Sekseverschillen in cijfers Beeld Jet de Nies

'Ik ben een legpuzzel van duizend stukjes'

In haar boek beschrijft Vivienne de Vogel tien casussen van vrouwen met tbs. Het meest exemplarisch is volgens haar het relaas van Annet. Ze werd geboren op Sri Lanka, kwam in Nederland in een pleeggezin en werd seksueel misbruikt door haar pleegvader. Annet werd daarop uit huis geplaatst, maar kon in geen van de zes pleeg­gezinnen aarden. Ze stopte met school, liep weg van huis, begon zichzelf te snijden, dronk te veel en had veel wisselende seksuele contacten met mannen. Uiteindelijk ontwikkelde ze een borderlinestoornis.

"Ik ben een legpuzzel van duizend stukjes die door elkaar liggen, en ik weet niet waar ik moet beginnen," aldus Annet. Ze moest regelmatig naar het ziekenhuis om de wonden te laten hechten. Toen een verpleegkundige bij het zoveelste ziekenhuisbezoek opmerkte dat Annet 'beter een abonnement kon nemen', ging Annet door het lint en verwondde de vrouw levensgevaarlijk met een stanleymes. Annet was toen 24 jaar. Nu, acht jaar later, zit ze nog steeds in tbs, en ze zal nog jaren nodig hebben voordat het risico op recidive voldoende is gedaald.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden