Europakenner: 'Grenscontrole geen einde EU'

Het is 5 voor 12. Maar de EU heeft nog tijd om de stroom vluchtelingen beheersbaar te maken, meent Europakenner Luuk van Middelaar.

Opname vanaf de Turkse kant van de grens met Syrië in juni vorig jaar.Beeld epa

Het lijkt een boek uit een ander tijdperk, maar Na de storm is nauwelijks vier maanden geleden verschenen. Luuk van Middelaar was redacteur en co-auteur van het boek, dat de temperatuur opneemt van de Europese Unie na de Griekse schuldencrisis die de euro in gevaar bracht. Als adviseur en speechschrijver van Herman Van Rompuy, voorzitter van de Europese Raad van regeringsleiders van 2010 tot eind 2014, zat politiek filosoof Van Middelaar in het oog van de nu geluwde storm.

Inmiddels doceert hij over de Europese Unie als hoogleraar aan de Universiteit Leiden en is hij columnist voor NRC Handelsblad. In 2009 schreef hij een bejubeld boek over de geschiedenis van de Europese samenwerking, De passage naar Europa.

De huidige crisis lijkt bedreigender voor het voortbestaan van de EU dan de eurocrisis.
"Deze crisis is dramatischer. Beelden van verdronken vluchtelingen, massa's die grenzen oversteken met vrouwen en kinderen onder hun arm. De beelden hebben een andere lading dan een scherm met dalende beurskoersen. Maar er waren destijds wel degelijk twee of drie momenten dat we vreesden voor het imploderen van de hele eurozone. Een paar keer dachten we ook het antwoord te hebben gevonden, terwijl dat niet het geval bleek. Pas in juni 2012 werd de vicieuze cirkel doorbroken van zwakke banken en zwakke overheidsfinanciën. Nu is duidelijk dat we toen met de vorming van een bankenunie en toezicht door de Europese Centrale Bank het goede antwoord hadden, toen wisten we dat nog niet zeker."

"Bij de vluchtelingencrisis zitten we nog in de fase dat we niet weten wat te doen. Duidelijk is dat de oplossing niet zit in herverdeling van vluchtelingen. Dat is met nog geen vijfhonderd van de 160.000 gebeurd. De EU kijkt nu pas naar Griekse grensbewaking."

PvdA-leider Diederik Samsom wil vluchtelingen vanuit Griekenland op de veerboot terug naar Turkije zetten, om ze van daaruit over Europa te verdelen. Desnoods wil hij dat doen met alleen een kopgroep van landen. Draagt dat niet het gevaar in zich van een scheiding der geesten in de EU?
"Niets doen is erger. Ik vind dat Samsom als politicus goed handelt, door ter plekke te gaan kijken en in Brussel te praten en dan met een plan te komen. Goed ook dat hij zich niet laat afleiden door mensen in Brussel die zeggen dat het niet volgens de regels is. Als het huis in brand staat moet je over je schaduw heen kunnen springen."

Premier Rutte heeft goede hoop dat Turkije zorgt voor het opdrogen van de vluchtelingenstroom.
"Dat vind ik niet zo geloofwaardig klinken. Je moet als politicus niet je eigen teleurstelling organiseren. In de eurocrisis was de verleiding meermaals groot om te zeggen dat het einde van de crisis nu echt nabij was. Van Rompuy was daar heel voorzichtig in. Je weet nooit wat er morgen gebeurt. Pas in oktober 2012 durfde hij te zeggen: de crisis is voorbij."

Is het sluiten van de grenzen een oplossing? Slaat dat niet een fundament weg onder Europa: het vrije verkeer?
"Essentieel is dat het alleen tijdelijk gebeurt. Zodra de situatie beheersbaar wordt, moet je terug naar de oude situatie. Met misschien een uitzonderingspositie voor Griekenland. Ik erger me aan het catastrofistische taalgebruik van politici. Alsof een halfjaar grenscontroles het einde van Europa betekent. Kom op, zeg. Je mag als politicus grote woorden gebruiken, maar dan moet er iets op volgen in de trant van: dáár gaan we naartoe, dit gaan we nu doen. Anders straal je uit dat je het ook niet meer weet. Ja, het is vijf voor twaalf. Maar het is niet te laat voor een geloofwaardig pakket maatregelen."

De vluchtelingencrisis is een steun in de rug voor populistische partijen her en der in Europa. Baart u dat zorgen?
"Ja, het kan de samenwerking in de EU bedreigen. Marine Le Pen zegt tegen haar kiezers dat Angela Merkel Turkije het EU-lidmaatschap heeft beloofd. Zover is het nog lang niet - en gaat het ook niet komen -, maar er zijn een paar kleine, procedurele stapjes gezet waardoor Le Pen dat kan zeggen. De opmars van zulke partijen is een extra stimulans om de instroom beheersbaar te maken."

"Beheersbaar is het sleutelwoord. Ook in Duitsland is nu onrust over de vraag of de autoriteiten het nog wel in de hand hebben. Ik denk dat inwoners van de EU heel grote aantallen vluchtelingen kunnen aanvaarden, als er bij wordt gezegd dat dat het dan is. Én dat men de zaak onder controle heeft. Nu bestaat meer het idee dat het ons allemaal maar overkomt."

"Voor Merkel is het lastige dat ze weliswaar de belangrijkste speler is in Europa, maar nu niet de middelen heeft om de anderen mee te krijgen. In de eurocrisis hadden de Duitsers het geld om de zaak op te lossen. Hier kunnen ze alleen een moreel appel doen op anderen om mee te werken."

Heeft Nederland als voorzitter van de Europese Unie een bijzondere rol te vervullen?
"Nederland kan nu een heel belangrijke rol spelen. Niet vanwege de formele taken, maar omdat iedereen nu in Brussel in z'n eigen hoekje zit en niet in beweging komt. Rutte zou achter de schermen mensen bijeen moeten brengen die nu tegenover elkaar staan, zoals Renzi (de Italiaanse premier), Merkel en Tusk (voorzitter van de Europese Raad). Hij zou aan de telefoon moeten hangen om de lijn-Merkel - herverdeling van de vluchtelingen - samen te brengen met mensen die meer aan de kant van de grensbewaking zitten."

"Rutte zou de hoofdrolspelers in steden als Berlijn en Brussel kunnen helpen om de neuzen dezelfde kant op te krijgen voor een gezamenlijk verhaal dat wel langer stand houdt. Dat zou fantastisch zijn."

Luuk van Middelaar is hoogleraar Europees recht in Leiden en in Louvain-la-Neuve (België).

Luuk van Middelaar.Beeld Sake Elzinga
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden