Plus PS

Erwin Meijers maakte zeven jaar lang foto's van de grachten

Zeven jaar lang stopte Erwin Meijers (62) al zijn tijd in het zo nauwkeurig mogelijk vastleggen van een deel van de grachtengordel. Het resultaat - een grachtenboek dat hij in eigen beheer uitgeeft - staat in een lange traditie.

Herengracht. Boven de panoramafoto van Erwin Meijers, onder de tekening die Caspar Jacobsz Philips 249 jaar geleden maakte van de locatie Beeld Erwin Meijers

Je zou verwachten dat Erwin Meijers smoorverliefd is op de Amsterdamse grachten.

Dat het daarom is dat hij de afgelopen jaren - altijd in het vroege voorjaar, met kale bomen in mooi licht - geregeld de trein nam van zijn woonplaats Hilversum naar Amsterdam om hele dagen langs de grachten te wandelen met een meters­lange glazenwassersstok, met daarbovenop een camera, zodat hij over de woonboten heen de gevels aan de andere kant van de gracht kon fotograferen.

Als hij pech had, stond in de zes weken die hij elk jaar had - vlak voor het voorjaar echt losbarstte - een stellage of bouwkeet voor een pand: dat betekende dat hij pas een jaar later een nieuwe kans had.

En zo duurde het zeven jaar voordat hij de ruim 1200 panden op de Heren- en Keizersgracht had gefotografeerd.

Je zou dus verwachten dat Erwin ­Meijers niet uitgepraat raakt over de prachtige façades en de geschiedenis van het zeventiende-eeuwse werelderfgoed. Dat het daarom is dat hij de rest van het jaar dagen achtereen achter een computerbeeldscherm doorbracht om zijn beelden aan elkaar te fotoshoppen tot één grote gevelwand van de grachten. En dat hij nog veel meer tijd besteedde aan het uitzoeken en online plaatsen van informatie van elk individueel pand.

Toen hij drie jaar geleden zijn baan in de automatisering kwijtraakte, kon hij zich helemáál op het project storten. Dan zat hij niet alleen 's avonds achter zijn computer, maar ook overdag.

Inderdaad niet altijd even gezellig, geeft Meijers toe. Het kluizenaarsleven leverde thuis dan ook nog weleens wat gemor op. En toen besloot hij ook nog om 13.000 euro van het spaargeld in een boek te investeren.

Je zou dus verwachten dat Erwin Meijers niets liever zou willen dan voor eeuwig langs de grachten slenteren, dat hij het de mooiste plek op aarde zou vinden.

Dat is niet zo.

Erwin Meijers Beeld Marc Driessen

"Dit project had ook over de straten van Hilversum kunnen gaan," zegt hij. "Het is het streven naar compleetheid waar het me om te doen is."

Vrij atypisch boek
Het was zo'n dertig jaar geleden dat ­Meijers een boekje zag met afbeeldingen van alle gevels in Delft. Leuk project, dacht hij. Dat zou ik ook weleens willen doen. Pas decennia later, toen hij voor een automatiseringsproject bij een bank op de Keizersgracht werkte en een keer uit het raam keek, bedacht hij dat de grachtengordel zich er goed voor zou lenen.

Het begon zeven jaar geleden met de foto's, de site Amsterdamsegrachtenhuizen.info volgde al snel. Daarop is elk pand aanklikbaar, zodat de geschiedenis van pand en bewoners zichtbaar worden. En nu is er ook een boek: de Herengracht en Keizersgracht rond 1768 en nu.

Een geïnteresseerde uitgeverij wist ­Meijers niet te vinden, waardoor hij het boek op liggend A4-formaat in eigen beheer heeft uitgegeven. Dat heeft een wonderlijk en vrij atypisch boek opgeleverd. Er is een korte introductie over de grachtengordel, maar over meer dan 150 pagina's - zonder onderbreking van tekst - strekt zich een dubbele gevelwand uit: bovenaan het panorama van de aan elkaar geplakte foto's van Meijers, daaronder de tekeningen die Caspar Jacobsz Philips 249 jaar geleden maakte van dezelfde locaties.

Vanaf 1768 bracht de Amsterdamse graveur Philips namelijk een serie uit van 24 prenten met de ruim 1400 gebouwen langs de Heren- en Keizersgracht getekend, op een schaal van 1:250.

Caspar Jacobsz Beeld Rijksmuseum

Doordat Meijers die twee gevelrijen in zijn boek boven elkaar heeft geplaatst, ­ontstaat een tureluurs makend 'zoek de 5 miljoen verschillen'. Op de pagina's kun je minuten op en neer blijven kijken, waarna je ook al snel naar je telefoon grijpt. Via de QR-code of de verkorte url onderaan elke pagina kun je namelijk online de geschiedenis per pand opzoeken. Het duizelt allemaal al snel, want in die 249 jaar is veel, heel veel veranderd.

In de tijd van Philips waren de panden veel speelser en minder statig. Veel panden zijn sindsdien vervangen of opgehoogd. Panden die oud lijken, blijken minder oud te zijn. Trapgevels zijn massaal verdwenen, de functies minder spannend.

Neem Herengracht 255, waar nu hotel The Hoxton zit. Daar zat vroeger een complex van stallen en koetshuizen. Daardoor vervloek je alsnog de 'Maatschappij voor Amerikaanse fondsen' die hier in 1894 een nieuw kantoorpand neerzette.

En een pagina verderop kom je tot de ontdekking, door zelf te tellen, dat er maar liefst zeven panden zijn verdwenen door de bouw van de massieve telefooncentrale.

Herengracht. De enigszins oranje gevel is van hotel The Hoxton (nr. 255). Daar zat vroeger een complex van stallen en koetshuizen Beeld Erwin Meijers
Herengracht. Met aan de rechterkant de vier panden die ooit van de welgestelde verzamelaarsfamilie Cromhout waren en die verkeerd zijn getekend Beeld Erwin Meijers

Wat ook opvalt: hoe ruim de smalle grachtengordel lijkt te zijn op de plekken waar geen auto's zijn geparkeerd.

Van rechts naar links
Het lekkerste blader je door de delen met de oneven zijdes, dan is het alsof je van de Brouwersgracht naar de Amstel bladert/wandelt. Logisch zou het zijn om dezelfde weg terug te gaan via de andere zijde, maar Meijers heeft ervoor gekozen om ook voor de even zijdes te beginnen bij de Brouwersgracht. Daarvoor moet je voor die kant het boek opeens van rechts naar links bladeren, waardoor je al snel je oriëntatie kwijt bent.

Zeker omdat - vanwege de uitlijning - sommige panden er dubbel in staan en een overzichtskaartje ontbreekt. Een uitgever had hem er misschien mee kunnen helpen (en die had hem misschien ook geadviseerd om nog een jaartje te wachten, zodat het 250 jaar na Philips in de winkels had gelegen, in plaats van 249).

Maar Meijers stond er nu eenmaal alleen voor, waardoor het boek - met niet de meest verfijnde typografie - ook een charmante eigenzinnigheid heeft. De liefde voor het zo compleet mogelijk zijn springt ervan af, ook als dat soms esthetische consequenties heeft.

De fotografie moet volgens Meijers vooral functioneel zijn. Hij heeft er geen moeite mee dat er af en toe een boom of een boot is tweeën is gesneden in het montageproces. Die gortdroge beelden hebben ook als effect dat het opeens heel grappig is dat er op een pagina uitbundig een wit plastic zakje in een boom wappert: het enige teken van leven in het boek.

Keizersgracht Beeld Erwin Meijers
Herengracht, met rechts de massieve telefooncentrale, die de plek van zeven panden innam Beeld Erwin Meijers

Daardoor treedt Meijers misschien nog wel meer dan hij zou willen in de voetsporen van Caspar Philips. Ook hij was vooral een pragmaticus. Zijn tekeningen zijn gestript van elke frivoliteit en vooral gericht op het tonen van de verschillende bouwstijlen. De vergelijking met Philips wil Meijers dan zelf weer niet maken: "Hij werkte toch niet zo nauwkeurig, terwijl mijn foto's precies zo zijn als het is."

Volledigheid
Als voorbeeld geeft Meijers de vier grachtenpanden op de Herengracht die ooit aan de welgestelde verzamelaarsfamilie Cromhout toebehoorden. De ene helft is iets groter dan de andere helft, maar bij Philips zijn ze allemaal precies even hoog. Alsof hij ze in 1768 heeft ge-ctrl-c't en v't.

Doordat Meijers het werk van Philips volgt, stuit hij nu wel op een probleem. Hij heeft alleen de Keizers- en Herengracht gefotografeerd. Hij zou het liefst ook de Prinsengracht en het Singel fotograferen, maar daarvoor is geen bronmateriaal.

Philips heeft niet verder getekend; ­Meijers vermoedt dan ook dat het Grachtenboek van Caspar Philips destijd financieel geen succes is geworden.

Meijers is echter nog niet klaar. Als hij zijn investering eruit haalt, kan hij misschien een nieuwe site maken, die hard nodig is. Hij hoopt dat mensen hem willen helpen met het enorme project. Dat is namelijk nooit af: als zijn boek íets aantoont, is het wel dat de veranderingen op de grachten razendsnel gaan.

De Herengracht en Keizersgracht in 1768 en nu. AmsterdamseGrachtenhuizen.info. €39,95. Op de tentoonstelling Kijk Amsterdam 1700-1800, t/m 14 januari 2018 in het Stadsarchief, zijn nu een paar platen ook in het groot te zien.

Grachtengidsen

Erwin Meijers (foto) is zeker niet de eerste persoon die in de voetsporen van Casper Jacobsz Philips (tekening boven) is getreden. Over de grachten zijn honderden boeken verschenen, meerdere hebben ook alle panden afgebeeld. Een soortgelijke grachtenwand als die van Meijers ("maar ik wilde ze groter plaatsen en in het licht") staat in het vuistdikke De Grachten van Amsterdam, dat een paar jaar geleden verscheen, nadat in 1991 voor een eerdere editie alle grachten al waren gefotografeerd.

In 1978 was het de Amerikaan Tim Killiam die alle panden langs de grachten natekende voor de Amsterdamse Grachtengids, en volgend jaar verschijnt een boek van de Engelse illustrator Brian Delf, die de afgelopen jaren ook alles heeft nagetekend. En dan is er natuurlijk nog Google, die tien jaar geleden voor het eerst met een met camera's uitgeruste Google-streetview-auto over de grachten reed.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden