Plus

Elektroshocks als dwangbehandeling bij depressie

Voor psychiatrische patiënten die ondanks vele behandelpogingen ziek of gevaarlijk blijven, is elektroshocktherapie het laatste redmiddel. De Amsterdamse kliniek Inforsa heeft sinds kort een gespecialiseerde afdeling.

Beeld Getty Images

"Dit zijn de mondbeschermers," zegt Valentijn Holländer. De psychiater van Inforsa geeft een rondleiding over de nieuwe afdeling van de kliniek aan de Duivendrechtsekade die is gespecialiseerd in forensische en zeer moeilijk te behandelen patiënten. De afdeling is sinds februari in gebruik. Er staan ziekenhuisbedden, monitors en bewakingscamera's. Het ruikt een beetje naar verf.

De witte mondbeschermers zijn belangrijk, zegt Holländer. Ze zorgen ervoor dat de patiënten die de elektroshocks krijgen hun tong of tanden niet beschadigen. Via de kaakspieren komen enorme krachten vrij; daarom krijgen patiënten spierverslappers. Dat voorkomt ook spierscheuringen en botbreuken.

Elektroshocks - of, in vaktermen, elektroconvulsietherapie (ECT) - is de ingrijpendste behandeling binnen de psychiatrie. In een poging de verbindingen in het brein (de neurale netwerken) te herstructureren wordt met stroom een epileptisch insult opgeroepen van zo'n 20 tot 60 seconden. De patiënt krijgt daarbij elektroden op het hoofd geplakt.

Zeer zieke mensen
Na de elektrische oplawaai is het de bedoeling dat de hersenen zich in wat andere vorm herstellen, zegt Eric Ruhé, psychiater en wetenschapper aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Hoe het mechanisme tot in detail werkt, is niet geheel duidelijk. Vanwege zijn kennis en ervaring van ECT is Ruhé betrokken bij de oprichting van de nieuwe afdeling van Inforsa.

Hoe ingrijpend de behandeling ook is: de patiënt krijgt er niets van mee, want het gebeurt onder volledige narcose. De procedure duurt zo'n twintig minuten. De belangrijkste bijwerking is geheugenverlies. Soms kortstondig, soms langduriger.

Een ECT-behandeling is een laatste redmiddel; als mensen niet meer reageren op therapie en tien soorten medicatie ook niet meer helpen (Holländer spreekt van 'de zogenoemde wanhoopscocktails'), rest ECT.

Die behandeling kan helpen tegen ernstige depressiviteit en suïcidaliteit. Ook wordt het ingezet bij mensen met een bipolaire stoornis of onbehandelbare psychosen, de therapieresistente schizofrenie.

Geen modelburger
Een volledige behandeling bestaat uit 10 tot 30 sessies van één epileptisch insult. Sommige patiënten krijgen daarna om de paar weken een 'onderhoudsbehandeling'.

"Het gaat in alle gevallen om zeer zieke mensen, die een gevaar vormen voor zichzelf of hun omgeving," zegt Ruhé. Hij geeft een voorbeeld van een man van 28 jaar die in een zwaar beveiligde psychiatrische gevangeniskliniek in een soort kooi zat, omdat hij iedereen aanviel. "Vanuit zijn psychotische toestand dacht hij dat ieder medemens hem wilde vermoorden."

15

Van de 20 bij Inforsa behandelde mensen, hadden er 15 geen andere keuze dan dwangbehandeling.

Electroshocks maakten geen modelburger van die man, maar hij mocht wel vaker z'n cel verlaten. Ook ging hij op verlof. "Niet alleen een vooruitgang voor de patiënt, maar ook voor het verplegend personeel," aldus Ruhé. Bovendien verlaagt de minder zieke patiënt de zorgkosten; er is minder beveiliging nodig.

Vanwege dat soort resultaten worden elektroshocks ook onder dwang toegepast. Als een patiënt dat zelf niet wil, kan een rechter toch anders oordelen.

Patiënt fixeren
Voor het vervoer moest een patiënt soms met extra medicatie worden gesedeerd om escalatie te voorkomen. "Dat voelde niet goed," aldus Holländer. Bij Inforsa kunnen gedwongen ECT-behandelingen in eigen huis worden uitgevoerd.

De nieuwe behandelruimte is ingericht op dwangbehandelingen. Zo'n 15 van de 20 mensen die bij Inforsa zijn behandeld, hadden geen andere keuze. Soms verzetten ze zich actief. Er zijn dan meer beveiligers, en mogelijkheden om patiënten 'te fixeren'. "We zouden het niet doen als we niet wisten dat er een behoorlijke kans op verbetering is," aldus Ruhé.

De resultaten zijn reden voor voorzichtig optimisme, zeggen Holländer en Ruhé. 6 van de 10 recent behandelde patiënten verbeterden aanzienlijk. Anderen merkten ten minste enige vooruitgang; ze werden minder gewelddadig en konden beter worden verpleegd. Bij één patiënt is de behandeling gestopt.

Veel patiënten hadden wel last van de meest voorkomende bijwerking: geheugenverlies. "Maar de effectiviteit van ECT is groter dan de effectiviteit van veel farmacologische behandelingen," aldus Ruhé.

'Zonder de ECT-behandeling was ik er waarschijnlijk niet meer geweest'

Andrea (Nijmegen, 1971) wordt al bijna vier jaar behandeld met ECT. Ze is niet meer suïcidaal en snijdt zichzelf niet meer, maar ze blijft de behandelingen spannend vinden.

Verpleegkundige, afgestudeerde gezondheidswetenschapper en kerkganger. Maar ook gesjeesde student op de kunstacademie, en zwaar psychiatrische patiënt die stemmen hoorde, zichzelf sneed en meerdere zelfmoordpogingen ondernam. Er zijn verschillende manieren om naar het leven van Andrea te kijken.

Ze verblijft in een kliniek op IJburg, waar ze leert om zelfstandiger te worden. Andrea heeft een eigen kamer. Op de bank ligt een boek: De zin van het bestaan van de overleden Oostenrijkse psychiater Viktor Frankl. Hij overleefde als enige van zijn familie de concentratiekampen en beschrijft hoe hij zich probeert te verheffen uit het lijden. "Ter inspi­ratie," zegt ze.

Op het keukenkastje hangt een foto van Andrea's overleden moeder. Ze raakt hevig geëmotioneerd als ze over haar vertelt.

Andrea is in haar jeugd seksueel misbruikt door vader. Ze heeft er lang over moeten zwijgen. Maar haar moeder was lief en zorgzaam, ook toen Andrea zwaar ziek was en op de gesloten afdeling van een psychiatrische kliniek verbleef. "Hoe slecht het ook met me ging, ze bleef me bezoeken, met de trein vanuit Gelderland. Ik mis haar heel erg."

Andrea verblijft nu in een kliniek met een open deurbeleid. Binnen een jaar hoopt ze opnieuw een eigen huis te hebben, met ambulante begeleiding.

Antipsychoticum
Er zijn perioden waarin Andrea gewoon werkte en het goed met haar ging. Ze was verpleger in de psychiatrie en rondde daarna de opleiding gezondheidswetenschappen af. Toen ze begon aan de kunstacademie, speelde haar verleden op, en ging het mis.

Ze dronk en blowde te veel, hoorde stemmen en wilde dood. De buren sloegen alarm, de politie kwam erbij en leverde haar talloze keren af bij de crisisdienst. Op last van de rechter werd ze ettelijke malen gedwongen opgenomen. Omdat geen enkele therapie of pil werkte tegen de stemmen die haar tot zelfmoord aanzetten, moest ze in het kader van haar gedwongen opname een ECT-behandeling ondergaan. Aanvankelijk wilde ze niet, tegenwoordig doet ze het vrijwillig.

De eerste behandeling kreeg ze vier jaar geleden. In het begin gebeurde dat twee keer per week. Tegenwoordig krijgt ze elke drie weken een 'onderhoudsbehandeling'.

Door de behandelingen is het beter met haar gegaan. "Ik ben niet meer psychotisch, veel minder depresief, niet meer suïcidaal en ik snijd mezelf niet meer." Ook slikt ze nog maar één geneesmiddel, een antipsychoticum. Ze denkt niet dat ze ooit weer aan het werk kan als verpleegkundige, maar ze heeft een opleiding tot ervaringsdeskundige gevolgd, en gaat een vervolgopleiding doen.

"Nadeel van de behandeling is dat ik bijwerkingen heb: een brak gevoel kort na de sessie. Ook laat mijn geheugen me soms in de steek. Maar over het algemeen ben ik positief. Zonder die behandeling was ik er waarschijnlijk niet meer geweest."

Geen richtlijnen
Hoewel het effect gunstig is, vindt Andrea de procedure spannend. De elektroden op het hoofd, de ziekenhuissetting, de narcose. "Ik vraag vaak of iemand erbij is als ik in slaap ben en de stroom door mijn hoofd gaat, zodat ik weet dat er niets anders met me gebeurt dan een ECT-behandeling."

Hoe lang Andrea nog ECT moet ondergaan, is onduidelijk. Er zijn geen richtlijnen voor een lange continuering van de behandeling.

Andrea overweegt wel eens te stoppen, maar haar psychiater vindt dat onverstandig. Ze volgt sinds kort een traumabehandeling om het seksuele misbruik te verwerken. Zo'n behandeling werkt ontwrichtend, waardoor haar oude klachten weer kunnen opspelen. "Daarom is het beter om preventief door te gaan met de ECT-behandeling," aldus Andrea.

De echte naam van Andrea is ­bekend bij de redactie.

Belabberd imago ECT

De psychiaters Valentijn Holländer en Eric Ruhe realiseren zich dat ECT geen best imago heeft. Films als One flew over the cuckoo's nest en de antipsychiatrie, een beweging die in de jaren 60 en 70 pleitte voor 'menselijkere' behandelingen, legden de nadruk op het bestraffende en inhumane aspect van de behandeling.

"De behandeling is met volledige narcose en spierverslapping veel vriendelijker geworden," aldus Ruhé. Jaarlijks krijgen ruim 1000 mensen in Nederland een ECT-behandeling, becijferde Vektis, dat de statistiek baseert op declaratiedata. Bij het gros van de ECT-behandelingen heeft de patiënt getekend voor instemming.

Een analyse van het ministerie van VWS wijst uit dat er vorig jaar 38 gedwongen ECT-behandelingen zijn geweest. Tien jaar geleden was dat 13 keer. Vanwege de invasieve methode is een ECT-behandeling een gevoelig onderwerp dat ook onder de aandacht is van de Tweede Kamer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden