Plus

'Eervol, maar niet makkelijk'

Dirigent Jaap van Zweden komt naar Amsterdam, waar hij voor het eerst sinds 2008 weer voor het Concertgebouworkest zal staan. 'Ik hou gewoon van dit orkest.'

Jaap van Zweden: 'Ik ga ooit bij New York weg omdat ík dat wil.'Beeld Todd Heisler/The New York Times

Bijna niemand weet het nog. Maar nu dus wel. Jaap van Zweden zal met de New York Philharmonic in 2020 het Mahlerfeest in het Concertgebouw openen met de Eerste symfonie. De dag erna dirigeert hij de Tweede.

"Eervol," zegt hij. "Maar niet gemakkelijk. Ik heb die Tweede zeven jaar geleden voor het laatst gedaan, in Dallas."

Daar is Van Zweden nu nog de chef-dirigent van het Dallas Symphony Orchestra, een positie die hij in de zomer van 2018 verruilt voor de inmiddels al veelbesproken post in New York.

Is uw leven veranderd sinds de bekendmaking van uw aanstelling in New York?
"Interessant is dat vlak na die persconferentie bekend werd gemaakt dat ik Ambassadeur van de Nederlandse Muziek zou worden. Toen kreeg ik meteen een geïrriteerd telefoontje uit New York met de vraag: 'waarom weten wij dat niet!' Ik had er niet bij stilgestaan dat er nu bij alles wat ik doe als nieuwe chef van New York op mij wordt gelet."

Wat is er voor New York nou interessant aan Nederlandse muziek?
"Hoho, wacht even. Ik heb er bij mijn aanstelling juist enorm op gehamerd dat we veel aan Nederlandse muziek moeten gaan doen. Het gevolg is dat Louis (Andriessen) nu een stuk gaat schrijven voor m'n openingsconcert. Het is al betaald ook, hahaha! Het duurt 18 minuten en het heet Agamemnon."

"Verder komt iemand als Tristan Keuris aan de beurt en nog veel meer. Ik vind dat we in een gouden eeuw zitten wat betreft de Nederlandse muziek. De componisten leveren geweldige dingen af en daar wil ik graag mijn schouders onder zetten. Je mag aan de andere kant ook best erkennen dat het in de tijd van Röntgen misschien wat minder was."

Foei. Nu doet u Diepenbrock tekort.
"U hebt gelijk. Hij staat trouwens ook op het programma. En ik ga de Rembrandtetsen van Mengelberg doen, met projecties van de etsen op de achtergrond erbij."

Het heeft ook met Van Zwedens eigen profilering te maken. "Een dirigent wordt te vaak in een hokje gestopt. Dat is de man van de romantiek, dat de man van de barok, dat de man van de moderne muziek. Maar ik wil het allemaal doen. Het zou toch jammer zijn als ik in New York zoveel nieuwe muziek ga doen en dat ik dan in Amsterdam alleen maar Bruckner dirigeer. Misschien moeten we onderzoeken of er voor het Mahlerfeest een Nederlandse componist iets kan schrijven dat vóór Mahler Een kan worden gespeeld."

Ik denk meteen aan Willem Jeths. Een verklaard Mahleradept.
"Jeths schrijft al iets voor me, dat we volgend jaar met het Radio Filharmonisch gaan uitvoeren. Een groot orkestwerk."

Terug naar New York. Is uw leven erdoor veranderd?
"Een beetje wel. Je werkt naar iets toe en dat wordt werkelijkheid. Ik wist dat er na Dallas een groot orkest aan de einder zou opdoemen, alleen nog niet welk. Toen ik ja zei tegen New York moest ik tegelijkertijd nee zeggen tegen aan ander serieus orkest. Ik ga niet zeggen welk, want dat zou opschepperij zijn. De druk is nu of straks misschien wat intenser. Het wordt in elk geval de grote uitdaging om het beleid van nieuwe muziek in New York voort te zetten. Ik zal het anders doen dan mijn voorganger Alan Gilbert, kan ik alleen zeggen. Niet beter, maar anders."

De tijdelijke sluiting van de Geffen Hall, de thuisbasis van het orkest, lijkt me een potentieel hoofdpijndossier.
"O, maar dat is allemaal nog niet eens zeker. Er zijn enorm veel plannen, maar men weet nog niet waar men staat. Ik had trouwens nog wat probleempjes: de directeur van het orkest vertrok en de artistiek directeur ging ook weg. Datzelfde had ik in Dallas. Ik werd benoemd en de hele handel liep weg, haha. Allemaal puur toeval."

"Begrijpen doe ik het wel. Dat gedoe met die nieuwe zaal is bijzonder stressvol. Er moet tussen de vijf- en de zevenhonderd miljoen dollar worden opgehaald en als de zaal er dan eenmaal staat, moet je ook nog aan je orkest denken en dan moet je weer naar je donors om ondersteuning te vragen. Dat is koorddansen hoor. Dat moet je heel precies aanpakken."

"Gelukkig hebben we goed gescoord met onze nieuwe directeur, Deborah Borda. Die is fantastisch. Ze heeft wonderen verricht in Los Angeles. Zij staat bekend als iemand die dingen voor elkaar krijgt. Ik zei tegen m'n bestuur, we gaan haar niet bellen; we gaan naar haar toe. Dus wij naar LA en daar ben ik met haar in een restaurant gaan zitten en ik heb haar gezegd dat ik niet wegging voor ze had getekend. Hahaha."

"Ik had en heb haar nodig, want deze kar kun je niet in je eentje trekken. Onmogelijk. Ik moet me ook op de muziek en op de musici concentreren. Ik ben niet alléén maar gehaald om geld binnen te brengen. Dat doe ik graag, maar het is niet mijn main job. In Los Angeles hadden ze zwaar de pé in, maar dat slijt wel weer. Deborah is geen prater maar een doener. Vergaderen kunnen we allemaal, maar je moet iemand hebben die de kastanjes uit het vuur durft te halen. En zij is daar buitengewoon bedreven in."

Hoe belangrijk is het KCO nog voor u? U was hier in 2008 voor het laatst. Toen met de Vijfde van Sjostakovitsj, nu met de Achtste.
"Ik hou gewoon van Amsterdam. En dus ook van dit orkest. Het is trouwens enorm veranderd sinds de laatste keer. Zestig procent van de musici is voor mij geheel nieuw. En ik ben voor hen nieuw. Ik vind het leuk om een weekje hier te zijn. Maar ik heb niet meer het gevoel dat dit mijn orkest is. Je moet ook niet in je oude hang-ups blijven hangen. Ik heb nul komma nul ambitie om hier ooit chef-dirigent te zijn."

Dat zou dan na New York moeten zijn. Hoe lang bent u van plan er te blijven? Tien jaar?
"The magical number is altijd zeven. Na zeven jaar heb je een leuke weg met elkaar afgelegd en daarna is het prachtig weer je eigen plan te trekken. Ik ben in de loop van mijn carrière altijd overal weggegáán, nooit weggestuurd. Dat hou ik ook zo. Ik ga ooit bij New York weg omdat ík dat wil."

Uw eerste seizoen is vast al bijna rond. Wat gaat u zoal doen?
"Ik ga ontzettend veel nieuwe stukken doen. Zeker acht of negen premières. De Vijfde sym­fonie van Rouse, The prisoner of the state van David Lang. Ik noem maar wat. En wat voor het New Yorkse publiek nieuw zal zijn is de Matthäus-Passion."

Zo! Dat had u in Amsterdam nooit mógen doen, denk ik.
"O nee? Waarom niet?"

Omdat het authentiek moet.
"Ja, nou en? Ik ben achttien jaar opgegroeid met de authentieke uitvoeringen van Harnoncourt, dus ik weet heus wel wat ik wil. Ik heb net een Matthäus gedaan en die was authentieker dan bij het KCO, denk ik. Bovendien, wat is dat eigenlijk, authentiek?"

Is twee keer Sjostakovitsj bij het KCO toeval?
"Ja. Maar de Achtste is wel een heel bijzonder stuk. Het is een oorlogssymfonie, in 1943 geschreven, maar het zegt evenveel over de jaren daarvoor, de periode van Stalin. Het gaat niet alleen over het bombardement op Leningrad, maar ook over het bombardement op het individualisme. Diep stuk. Als je je dat realiseert en je hoort de eerste violen een thema helemaal flautando spelen, dan grijp ik in. Het mag niet te mooi klinken namelijk. Er moet wel troost in zitten natuurlijk."

Past dat optimisme beter bij u nu u opa bent?
"Nou, ik ben helemaal niet zo optimistisch hoor. Ik denk tegenwoordig te vaak: waar gaat dit heen?"

Denkt u nu aan Trump?
"Ook. Trump heeft zich helemaal vastgebeten in het gevecht om er te komen, maar nu hij er ís, vergeet hij helemaal dat het gevecht moet stoppen. En dus gaat ie maar door. Ik denk dat ik nooit van m'n leven iemand met zo veel geld heb gezien die tegelijkertijd zo arm is. Ik denk niet dat het de goede kant op gaat."

Misschien waarschuwt de Achtste symfonie van Sjostakovitsj ons daar ook wel voor.

KCO o.l.v. Jaap van Zweden. Sjostakovitsj-Symfonie nr. 8, Prokofjev-Derde pianoconcert. Solist: Denis Kozhukhin. 17 mei en 18 mei in het Concertgebouw, 20.15 uur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden